Mit jaskini Platona jest jednym z najbardziej znanych obrazów w historii filozofii. Ma ogromną siłę literacką: ludzie przykuci w jaskini widzą tylko cienie na ścianie, biorą je za rzeczywistość, a dopiero wyzwolenie pozwala jednemu z nich odwrócić się, zobaczyć źródło cieni, wyjść na zewnątrz i ujrzeć świat prawdziwszy. To obraz sugestywny, niemal gotowy do zapamiętania po jednym przeczytaniu.
Właśnie dlatego łatwo przeoczyć, że obraz ten jest również zwodniczy.
Nie dlatego, że Platon całkowicie się myli. W micie jaskini jest ważna intuicja: człowiek bardzo często bierze obrazy za rzeczy, pozory za prawdę, cienie za rzeczywistość. Żyje w mniemaniach, których nie rozpoznaje jako mniemań. Przyjmuje to, co widzi, słyszy i dziedziczy, jako świat sam, choć często obcuje jedynie z jego uproszczonym, pośrednim albo zniekształconym obrazem.
Ten punkt jest trafny.
Problem zaczyna się dalej.
Platon buduje obraz poznania tak, jakby zasadniczy ruch prowadził z jaskini ku pełniejszemu światłu, w którym cienie zostają przezwyciężone. Cienie są w tym obrazie związane z jaskinią: z niewiedzą, ograniczeniem, pozorem, mniemaniem. Wyjście z jaskini sugeruje ruch ku prawdziwszemu widzeniu.
Nawet jeśli potraktować mit jaskini jako obraz dydaktyczny, a nie dosłowną teorię poznania, jego sugestia pozostaje zbyt czysta: cienie są po stronie jaskini, a poznanie po stronie wyjścia. Człowiek ma przejść od cienia do światła, od pozoru do prawdy, od mniemania do wiedzy.
Ale ludzkie poznanie nie działa w ten sposób.
Cienie są nie tylko w jaskini.
Cienie są także poza nią.
Nie ma człowieka bez cieni.
W tekście „Wiedza jako etap wiary. Mniemanie poznawcze, źródło i stopnie zawierzenia” mniemanie zostało opisane jako pierwszy, roboczy obraz rzeczywistości — taki, który może zawierać fragment prawdy, ale nie zna jeszcze własnych podstaw, zakresu i granic. Wiedza została tam ujęta nie jako całkowite przeciwieństwo mniemania, lecz jako mocniejszy stopień poznania: taki, który przeszedł przez źródło, badanie, korektę i rozpoznanie własnego zakresu.
Mit jaskini Platona można przeczytać obok tej tezy. Platońskie cienie przypominają mniemanie poznawcze: są obrazami rzeczy, które człowiek bierze za same rzeczy. Platon trafnie pokazuje więc problem pozoru. Nie trafia jednak w pełni w strukturę ludzkiego poznania, bo sugeruje zbyt czyste wyjście z cieni ku światłu. Tymczasem człowiek nie wychodzi z mniemania raz na zawsze. Może rozproszyć jedne cienie, ale na granicy nowej wiedzy pojawiają się następne.
W platońskim obrazie cienie to najniższy poziom poznania: obrazy rzeczy, które człowiek bierze za same rzeczy. Więźniowie nie widzą przedmiotów. Widzą tylko ich rzuty na ścianie. Nie wiedzą, że patrzą na coś pośredniego. Nie znają mechanizmu powstawania cieni, więc traktują je jako rzeczywistość.
Jako opis mniemania to jest obraz bardzo trafny.
Człowiek często naprawdę działa właśnie tak. Bierze za rzeczywistość to, co jest tylko jej obrazem: opinię środowiska, język epoki, szkolną formułkę, autorytet, powtarzany slogan, fragment doświadczenia, medialną narrację, własną emocję, cudzą interpretację, utrwalony schemat.
W tym sensie cień nie musi być zwykłym kłamstwem. Cień może zawierać coś prawdziwego. Może wskazywać na realną rzecz. Może być śladem rzeczywistości. Problem nie polega na tym, że cień zawsze jest fałszywy. Problem polega na tym, że człowiek nie wie, że widzi cień.
Mniemanie poznawcze działa właśnie w ten sposób. Jest pierwszym obrazem rzeczywistości, często utworzonym ze szczątków: z doświadczeń, cudzych słów, fragmentów wiedzy, emocji, skojarzeń i wcześniejszych założeń. Nie jest jeszcze wiedzą, ale może być przeżywane jak wiedza.
Cień staje się groźny wtedy, gdy zostaje uznany za rzecz.
Mniemanie staje się groźne wtedy, gdy zostaje uznane za wiedzę.
Platon ustawia cienie jako coś, z czego trzeba wyjść. To częściowo prawda: człowiek nie powinien zatrzymywać się na pierwszym obrazie rzeczy. Nie powinien brać pozoru za rzeczywistość. Nie powinien żyć w mniemaniu, którego nigdy nie sprawdza.
Ale jest tu zasadnicze nieporozumienie.
Cienie nie są wyłącznie znakiem upadku poznania. Są również naturalnym trybem funkcjonowania człowieka.
Cień nie jest więc tylko wrogiem poznania. Jest także jego materiałem.
Człowiek nie poznaje świata w całości. Nie ma dostępu do rzeczywistości z boskiego punktu widzenia. Nie widzi wszystkich przyczyn, skutków, relacji, warstw, źródeł, warunków i ograniczeń. Zawsze poznaje z jakiegoś miejsca i przez jakieś pośrednictwo.
Poznaje przez zmysły, pamięć, język, świadectwo innych ludzi, teksty, obrazy, modele, narzędzia, metody, pojęcia, wychowanie, kulturę, własne doświadczenie i cudzą pracę. Każde z tych pośrednictw coś odsłania, ale także coś zasłania. Każde daje dostęp do świata, ale nie daje całego świata.
Dlatego cienie są naturalne.
Są naszym pierwszym i najczęstszym materiałem poznania.
Nie da się żyć tak, aby w każdej sprawie wychodzić poza cień do pełnej wiedzy. W większości dziedzin człowiek zaczyna od mniemania i często na nim kończy. Nie dlatego, że jest głupi, lecz dlatego, że nie może wszystkiego zbadać. Nie może znać wszystkich dziedzin. Nie może weryfikować każdej informacji od początku. Nie może być jednocześnie lekarzem, historykiem, fizykiem, biblistą, prawnikiem, mechanikiem, rolnikiem, informatykiem, filozofem i świadkiem wszystkich wydarzeń.
Człowiek żyje w świecie ograniczonej uwagi.
Dlatego mniemanie jest stanem naturalnym. Wiedza jest wysiłkiem lokalnym. Zdobywamy ją w pewnych sprawach, na pewnych obszarach, w określonym zakresie. Poza nimi działamy na mniemaniach, zaufaniach, skrótach, obrazach roboczych i świadectwach.
To nie jest samo w sobie złe.
Złe jest dopiero nie wiedzieć, że się mniema.
Błąd Platona polega na tym, że z trafnej intuicji o pozorze robi zbyt czystą opowieść o wyjściu.
W sile tej alegorii cienie zostają przypisane przede wszystkim jaskini: niewiedzy, ograniczeniu, pozorowi i mniemaniu. Człowiek przykuty do cieni jest w stanie niewiedzy. Wyzwolenie prowadzi go ku światłu. Droga poznania wygląda jak przejście z pozoru do prawdy, z ciemności do światła, z mniemania do widzenia.
Jako obraz literacki jest to piękne.
Jako opis ludzkiego poznania — zbyt bajkowe.
Człowiek nie wychodzi z jaskini do świata bez cieni. Może wyjść z jednego układu cieni do drugiego. Może rozpoznać jeden pozór i natychmiast znaleźć się wobec następnych. Może zrozumieć, skąd brał się dawny błąd, ale nowe wyjaśnienie również będzie miało swoje granice.
Wiedza nie działa tak, że usuwa cienie jako takie.
Wiedza rozprasza konkretne cienie.
A na granicy tej wiedzy pojawiają się kolejne.
To jest najważniejsza korekta wobec Platona: cienie nie kończą się za progiem jaskini. Zmienia się tylko ich układ.
Człowiek, który zrozumiał jeden mechanizm złudzenia, nie stał się kimś, kto widzi cały świat. Stał się kimś, kto zrozumiał jeden mechanizm złudzenia. To dużo. Ale to nie wszystko. Jego nowa wiedza ma zakres, język, metodę, założenia i granice. Tam, gdzie się kończy, zaczyna się nowe pole cieni.
Wiedza nie jest pełnym światłem.
Wiedza jest lokalnym rozproszeniem ciemności.
Człowiek może wyjaśnić jeden cień. Może odkryć, że jakaś opinia była tylko powtórzonym schematem. Może zobaczyć, że autorytet nie miał racji. Może rozpoznać mechanizm błędu. Może dojść do źródła. Może zbadać tekst, doświadczenie, zjawisko albo pojęcie. Może przejść od mniemania do wiedzy.
Ale każda wiedza ma granicę.
Na tej granicy pojawiają się kolejne cienie: pytania, których jeszcze nie umiemy rozwiązać; założenia, których jeszcze nie sprawdziliśmy; skutki, których nie przewidzieliśmy; modele, których zakresu nie rozumiemy; pojęcia, które działają tylko do pewnego miejsca.
To nie obniża wartości wiedzy. Przeciwnie, pokazuje jej prawdziwą wartość. Wiedza jest cenna nie dlatego, że daje człowiekowi widzenie absolutne. Jest cenna dlatego, że pozwala rozproszyć konkretny cień, rozpoznać zakres własnego widzenia i uczciwie zobaczyć, gdzie zaczyna się granica niewiedzy.
Groźna jest niewiedza.
Ale jeszcze groźniejsza bywa wiedza, która zapomina o własnych granicach.
Wtedy sama zaczyna rzucać cienie.
Każde wyjaśnienie może stać się nowym cieniem, jeśli człowiek zapomni, że jest wyjaśnieniem w określonym zakresie.
Model naukowy może coś świetnie porządkować, ale stać się cieniem, gdy zostanie uznany za całość rzeczywistości.
Diagnoza może trafnie opisywać chorobę, ale stać się cieniem, gdy zacznie zastępować całego człowieka.
Teoria społeczna może uchwycić realny mechanizm, ale stać się cieniem, gdy zacznie wyjaśniać wszystko.
Filozofia może nazwać prawdziwe napięcie, ale stać się cieniem, gdy zamieni trafną intuicję w system udający pełny obraz świata.
Religia może przekazywać poznanie Boga, ale także ona może stać się cieniem, gdy zamieni źródło na rytuał, poznanie na tradycję, a wiarę na mniemanie przeżywane jak pewność.
To jest problem, którego Platon nie pokazuje wystarczająco mocno: cień nie jest tylko przed poznaniem. Cień może powstać także po poznaniu, z samego wyjaśnienia, które przekroczyło własne granice.
Człowiek może rozproszyć jeden cień i natychmiast stworzyć drugi z własnego zwycięstwa nad pierwszym.
Może zrozumieć coś prawdziwego, a potem absolutyzować to zrozumienie.
Może wyjść z jednej jaskini, a potem ogłosić nową jaskinię światem bez cieni.
To nie jest tylko problem platońskiego obrazu. To pokusa wielu filozofii.
Biorą prawdziwą obserwację, rozciągają ją na całość i budują z niej wielki obraz świata. Wtedy obserwacja, która mogła prowadzić do wiedzy, staje się cieniem: efektownym, pojęciowym, czasem pięknym, ale nadal cieniem.
Trzeba też uważać na inną uproszczoną interpretację. Nie chodzi o to, że człowiek ma po prostu pogodzić się z jaskinią i cieniami. Pozostanie przy cieniach jako pełnej rzeczywistości jest problemem.
Ale samo badanie jaskini nie jest porażką.
Zbadanie jednej jaskini może zająć całe życie — nie dlatego, że warto trwać przy pozorze, ale dlatego, że każdy konkretny obszar poznania ma własne ściany, źródła światła, cienie, przejścia i granice. Uczciwe poznanie nie zawsze polega na ucieczce ku wielkiej całości. Czasem polega na dokładnym rozpoznaniu małego fragmentu świata.
Ktoś może całe życie badać jeden tekst, jedną chorobę, jeden język, jedną epokę albo jeden problem moralny. To nie musi być gorsze niż wielkie deklaracje o całości bytu.
Czasem człowiek mówiący o całym świetle ma słabsze poznanie niż ten, kto uczciwie bada jedną ścianę jaskini.
Dlatego nie chodzi o kult ograniczenia. Chodzi o uczciwość wobec zakresu poznania.
Człowiek nie musi udawać, że widzi całość, żeby poznawać naprawdę.
Wystarczy, że wie, gdzie patrzy, co bada, jakie ma źródła, jakie ma narzędzia, jakie ma granice i czego jeszcze nie widzi.
Wiedza nie jest stanem bez cieni. Jest coraz lepszym rozpoznawaniem cieni.
Człowiek dojrzały poznawczo nie jest kimś, kto wyszedł raz na zawsze z jaskini. Jest kimś, kto wie, że cienie istnieją także poza nią. Nie gardzi pierwszym obrazem rzeczy, ale go sprawdza. Nie absolutyzuje własnego wyjaśnienia, ale zna jego zakres. Nie myli źródła światła z całym słońcem. Nie myli rozproszenia jednego cienia z końcem cieni.
W tym sensie poznanie jest mniej efektowne niż u Platona, ale bardziej uczciwe.
Nie ma jednego wielkiego wyjścia.
Są lokalne wyjścia z konkretnych mniemań.
Nie ma ludzkiego poznania, które byłoby pełnym światłem bez cienia.
Są lepiej oświetlone obszary.
Nie ma człowieka bez cieni.
Są ludzie, którzy wiedzą, że widzą cienie, i ludzie, którzy biorą je za rzeczy.
To właśnie odróżnia wiedzę od mniemania.
Mniemanie widzi cień i mówi: „to jest rzeczywistość”.
Wiedza widzi cień i pyta: „skąd pada, czego dotyczy, co odsłania, co zasłania i gdzie kończy się jego zakres?”.
Największy błąd platońskiego obrazu polega więc na tym, że lokuje cienie zbyt nisko i zbyt wcześnie. Jakby były one właściwością ludzi uwięzionych w jaskini. Jakby światło poznania mogło je ostatecznie usunąć.
Tymczasem cienie są skutkiem ograniczonego poznania, a nie tylko skutkiem niewiedzy. Są związane z tym, że człowiek poznaje przez pośrednictwo: przez znaki, modele, źródła, język, zmysły, pamięć, obrazy, świadectwa i wcześniejsze pojęcia.
Nie da się całkowicie usunąć tego pośrednictwa. Można je tylko rozpoznawać, sprawdzać, korygować i uczciwie opisywać.
Lepszy obraz poznania nie mówi więc: człowiek wychodzi z jaskini do świata bez cieni. Mówi raczej: człowiek odkrywa, że patrzył na cień, rozprasza go, a potem zauważa następne cienie na granicy nowej wiedzy.
To nie jest pesymizm poznawczy. To realizm. Jeśli cienie są wszędzie, nie znaczy to, że wszystko jest fałszem. Znaczy tylko, że żadna ludzka wiedza nie jest widzeniem całego świata naraz.
Platon miał rację, że człowiek może brać cienie za rzeczywistość.
Mylił się jednak, jeśli jego obraz sugeruje, że można wyjść z jaskini do świata bez cieni.
Cienie nie są tylko w jaskini. Są także poza nią. Są w samym sposobie, w jaki człowiek poznaje świat: pośrednio, częściowo, przez język, pamięć, źródła, świadectwa, zmysły, modele i wcześniejsze pojęcia.
Wiedza nie jest wyjściem do pełnego światła.
Wiedza jest rozproszeniem konkretnych cieni.
A na granicy każdej wiedzy pojawiają się kolejne.
Dlatego człowiek nie powinien gardzić cieniem, ale nie powinien też brać go za rzecz. Nie powinien udawać, że wyszedł z jaskini raz na zawsze. Powinien raczej pytać, jakie cienie widzi, skąd padają, co odsłaniają, co zasłaniają i gdzie kończy się jego aktualna wiedza.
Nie ma człowieka bez cieni.
Są tylko cienie nierozpoznane i cienie coraz lepiej rozpoznawane.
Autor: Andrzej Weiss, profil autora
Redakcja Reklama Kontakt Nasze portale i blogi
Wszelkie prawa zastrzeżone | Dział tematyczny Mindly.pl | Materiały w publikacjach | Zasady korzystania & Polityka prywatności
