Feuerbach i błąd projekcji. Co naprawdę wynika z ludzkich wyobrażeń o Bogu

Jednym z najbardziej przecenionych zarzutów wobec wiary w Boga jest twierdzenie, że Bóg jest projekcją człowieka. Jego siła polega głównie na efekcie psychologicznym, nie na logice. Teza wygląda atrakcyjnie tylko dopóty, dopóki nie zauważy się podstawowego przeskoku: z faktu, że człowiek może tworzyć obraz Boga, nie wynika, że Bóg jest ludzkim wytworem.
Według Ludwiga Feuerbacha człowiek doświadcza własnej słabości, śmiertelności, lęku, samotności i niespełnienia, a potem tworzy obraz istoty doskonałej: wszechmocnej, wszechwiedzącej, dobrej, sprawiedliwej, opiekuńczej i nieśmiertelnej. To, czego sam nie ma, umieszcza poza sobą. To, czego pragnie, nazywa Bogiem. W takim ujęciu teologia miałaby być tylko ukrytą antropologią: opowieścią człowieka o samym sobie, błędnie uznaną za opowieść o istocie boskiej.
Nie trzeba długo szukać słabego punktu tej tezy. Jest widoczny od razu. Feuerbach bierze jeden możliwy sposób powstawania religijnego obrazu Boga i zachowuje się tak, jakby wyjaśnił istnienie albo nieistnienie Boga. To nie jest dowód. To jest przeskok z psychologii do ontologii.
Jeżeli ktoś mówi: „człowiek może wytworzyć obraz Boga”, mówi rzecz oczywistą. Jeżeli mówi: „ten konkretny obraz Boga może być fałszywy”, nadal mówi rzecz rozsądną. Ale jeżeli mówi: „skoro człowiek może wytworzyć obraz Boga, to Boga nie ma”, wyciąga wniosek, który nie wynika z przesłanek. Mówiąc ściślej: z przesłanki o psychologicznej genezie obrazu nie wynika wniosek o nieistnieniu przedmiotu obrazu.
To jest najpoważniejszy błąd Feuerbacha. Nie wykazuje on nieistnienia Boga. Co najwyżej wskazuje możliwość powstania ludzkiego obrazu Boga. A to są dwie zupełnie różne sprawy.
Z tego, że człowiek tworzy obraz Boga, nie wynika, że Bóg nie istnieje. Nie wynika też, że Bóg istnieje. Nie wynika nawet, że jeśli istnieje, to jest dokładnie taki, jak człowiek Go sobie wyobraża. Wynika tylko jedno: człowiek posiada obraz Boga, a ten obraz może wymagać sprawdzenia.
Feuerbach nie odkrył żadnego wyjątkowego mechanizmu obalającego Boga. Wziął zwykłą funkcję ludzkiego myślenia: człowiek tworzy obrazy rzeczywistości, a część tych obrazów może stać się projekcją, czyli zostać zniekształcona przez lęk, brak, pragnienie, tęsknotę albo potrzebę. Tak działa umysł wobec wielu spraw, nie tylko wobec Boga. Człowiek może tworzyć projekcje dotyczące ojca, matki, przyjaciela, wroga, państwa, autorytetu, sprawiedliwości, przyszłości, szczęścia, sensu, choroby, własnego „ja” i Boga. Sam fakt powstania projekcji nie rozstrzyga, czy przedmiot tej projekcji istnieje.
Dlatego już na starcie widać, że Feuerbach bierze rzecz banalną — możliwość tworzenia projekcji — i nadaje jej wniosek, którego ona nie niesie. Człowiek może tworzyć projekcje. To prawda. Ale z tego nie wynika, że wszystko, co może zostać objęte projekcją, jest fikcją. Możliwość projekcji nie jest dowodem nieistnienia przedmiotu. Jest tylko sygnałem, że sam obraz nie może być traktowany jak dowód.
Feuerbach nie odkrył również, że człowiek potrafi tworzyć wyobrażenie boga z własnych lęków, potrzeb, pragnień i interesów. Biblia mówiła o tym wcześniej: człowiek może wziąć własny lęk, potrzebę, interes, pragnienie albo wytwór własnych rąk, stworzyć z tego wyobrażenie boga, a potem zacząć je czcić.
Odwołanie do Biblii nie służy tutaj jako dowód istnienia Boga. Pokazuje jedynie, że zdolność człowieka do tworzenia fałszywych wyobrażeń boga i przedmiotów czci nie była nowością Feuerbacha. Feuerbach bierze tę oczywistość i robi z niej wniosek, że sam Bóg jest takim wyobrażeniem.
To jest wniosek na poziomie dziecinnego błędu rozumowania: skoro człowiek potrafi tworzyć fałszywe wyobrażenia boga, to Bóg jest tylko takim wyobrażeniem. To nie jest konsekwencja logiczna. To jest dopowiedzenie, którego nie ma w przesłankach.
Nawet jeśli ktoś chciałby czytać Feuerbacha wyłącznie jako interpretatora religii, a nie autora dowodu ateistycznego, problem pozostaje. Feuerbach nie wyjaśnia religii jako takiej. W najlepszym razie opisuje jeden możliwy mechanizm tworzenia fałszywych obrazów religijnych. Gdy z tego jednego mechanizmu ludzkiej wyobraźni robi klucz do Boga i całej religii, nie wyjaśnia zjawiska, tylko je redukuje.
Sierota może tworzyć obraz ojca z braku, tęsknoty, opowieści i potrzeby opieki. Może sobie wyobrażać ojca idealnego, surowego, potężnego, dobrego albo czułego. Jej obraz może być całkowicie fantazyjny, częściowo trafny albo mocno wypaczony. Ale z faktu, że sierota tworzy obraz ojca, nie wynika, że ojcowie nie istnieją. Nie wynika też, że ojcowie są dokładnie tacy, jakich sobie wyobraża. Wynika tylko, że jej obraz ojca trzeba zweryfikować.
Gdyby logika Feuerbacha była poprawna, należałoby uznać, że sierota tworząca obraz ojca dowodzi nieistnienia ojców. To oczywisty absurd.
Przykład z sierotą nie ma dowodzić, że ojca i Boga poznaje się w ten sam sposób. Pokazuje tylko jedną zasadę logiczną: fakt, że obraz powstaje z braku, tęsknoty albo opowieści, nie rozstrzyga jeszcze, czy jego przedmiot istnieje.
To samo dotyczy wielu innych rzeczy. Głodny człowiek może wyobrażać sobie jedzenie. Nie dowodzi to, że jedzenie jest fikcją. Spragniony może wyobrażać sobie wodę. Nie dowodzi to, że woda nie istnieje. Człowiek skrzywdzony może wyobrażać sobie sprawiedliwość. Nie dowodzi to, że sprawiedliwość jest tylko projekcją bólu. Samotny może tworzyć obraz przyjaciela. Nie dowodzi to, że przyjaźń jest wymysłem samotności.
Potrzeba może wytwarzać obraz rzeczy nieistniejącej, ale może też kierować ku rzeczy realnej. Sama potrzeba nie rozstrzyga sprawy. Nie jest dowodem ani za istnieniem przedmiotu, ani przeciw jego istnieniu. Jest jedynie faktem psychologicznym.
Nie ratuje Feuerbacha twierdzenie, że chodzi mu nie o zwykły obraz poznawczy, lecz o szczególną projekcję: człowiek oddziela od siebie własną istotę, absolutyzuje ją i czci jako Boga. Podobny mechanizm może wystąpić także wobec ojca, przywódcy, narodu, państwa, idei, sprawiedliwości czy własnego „ja”. Człowiek może absolutyzować i czcić własny obraz ojca, wodza albo idei. Nie wynika z tego, że ojcowie, przywódcy, narody, idee albo sprawiedliwość nie istnieją. Wynika tylko, że obraz może zostać wyolbrzymiony, zniekształcony i obciążony ludzkimi potrzebami.
Nawet jeśli nazwać to alienacją, problem logiczny pozostaje ten sam: opis sposobu wytworzenia lub zniekształcenia obrazu nie dowodzi nieistnienia jego przedmiotu.
Człowiek może czcić własny obraz czegoś realnego. Z tego nie wynika, że realny przedmiot nie istnieje.
Pojęcie Boga nie musi rodzić się wyłącznie z projekcji. Człowiek może je otrzymać z języka, tradycji, tekstu, świadectwa albo rozmowy, tak jak otrzymuje pojęcie ojca. Dopiero później może je przetwarzać, idealizować, zniekształcać albo absolutyzować. Feuerbach nie wykazał, że pojęcie Boga powstaje w człowieku od zera. Jego teoria opisuje co najwyżej możliwe zniekształcenie obrazu, a nie genezę pojęcia ani nieistnienie jego przedmiotu.
Nawet gdyby jednak przyjąć mocniejszą wersję i uznać, że człowiek potrafi samodzielnie utworzyć pojęcie Boga, nadal nie wynikałoby z tego nieistnienie Boga. Powstanie pojęcia nie rozstrzyga istnienia przedmiotu pojęcia. Człowiek może wymyślić pojęcie fikcyjne, ale może też samodzielnie nazwać coś realnego, co rozpoznał niejasno albo częściowo.
Szczególnie wyraźnie widać to przy pierwszej przyczynie. Psychologiczny obraz Boga może być wypaczony: może zawierać lęk, potrzebę opieki, pragnienie sprawiedliwości albo figurę ojca. Ale pytanie o pierwszą przyczynę nie bierze się z potrzeby ojca, tylko z logiki zależności. Jeśli świat jest zależny, zmienny i nie ma podstawy sam w sobie, to pytanie o jego ostateczną podstawę pozostaje aktualne niezależnie od tego, jakie ludzkie obrazy Boga powstają w psychice. Czytaj więcej: Pierwsza przyczyna czy świat wiszący na niczym? O logice zależności
Psychologiczne przetwarzanie obrazu Boga nie jest szczególnym odkryciem Feuerbacha. Człowiek podobnie przetwarza niemal wszystko. To mówi coś o ludzkim obrazie rzeczywistości, ale nie rozstrzyga samej rzeczywistości. Można mieć wypaczony obraz Boga, a pytanie o ostateczną podstawę świata nadal pozostaje nietknięte.
Feuerbach może powiedzieć, że człowiek nakłada na obraz Boga swoje pragnienie ojca. Ale to nie odpowiada na pytanie: skąd istnieje świat, w którym człowiek tworzy projekcję ojca? Nie odpowiada też na pytanie, czy świat zależny, zmienny i niemający podstawy w sobie może być własnym ostatecznym wyjaśnieniem.
Feuerbach popełnia także błąd mylenia podobieństwa z pochodzeniem. Widzi, że człowiek mówi o Bogu ludzkimi pojęciami: rozumu, woli, miłości, dobra, sprawiedliwości czy ojcostwa. Z tego wyciąga wniosek, że Bóg jest powiększonym człowiekiem. To jednak wniosek logicznie nieuprawniony: z podobieństwa języka nie wynika kierunek pochodzenia rzeczy.
Człowiek mówi ludzkim językiem o wszystkim — o świecie, kosmosie, prawdzie, przyczynie, materii i drugim człowieku. Nie wynika z tego, że te rzeczy są jego wytworem. Feuerbach zrobił z oczywistości argument: człowiek myśli o Bogu po ludzku. Ale człowiek o wszystkim myśli po ludzku. To nie jest odkrycie przeciw Bogu, tylko elementarna cecha ludzkiego poznania.
Gdyby przyjąć metodę Feuerbacha, należałoby unieważnić ogromną część ludzkiego poznania. Człowiek tworzy obraz ojca, matki, przyjaciela, świata, sprawiedliwości, prawdy, przyczyny i własnego „ja”. Każdy z tych obrazów może być zniekształcony przez lęk, potrzebę, pamięć albo pragnienie. Ale nikt rozsądny nie wnioskuje z tego, że ojcowie, przyjaciele, świat, prawda albo przyczyny nie istnieją. Feuerbach stosuje wobec Boga zasadę, której nie dałoby się konsekwentnie zastosować do reszty poznania bez popadnięcia w absurd.
Feuerbachowi można przyznać tylko jedno: ludzkie wyobrażenia Boga mogą być skażone ludzką psychiką. Mogą zawierać projekcje, lęki, tęsknoty i idealizacje. Ale to nie jest odkrycie, nie jest dowód ateistyczny i nie jest wyjaśnienie Boga. To najwyżej powód, by sprawdzać obraz — nie powód, by ogłaszać nieistnienie Boga.
Ateistyczny wniosek wymagałby czegoś więcej. Trzeba by wykazać, że każde pojęcie Boga pochodzi wyłącznie z ludzkiej projekcji i że nie istnieje żaden realny przedmiot, do którego to pojęcie mogłoby się odnosić. Feuerbach tego nie wykazał. On raczej założył to, co powinien dopiero udowodnić.
Mógłby dojść do ateistycznego wniosku tylko wtedy, gdyby wcześniej założył, że żaden realny Bóg nie istnieje poza ludzkim obrazem. Ale wtedy jego argument przestaje być dowodem, a staje się opisem przyjętego z góry ateistycznego założenia.
Projekcja nie jest dowodem. Projekcja jest materiałem do sprawdzenia. Może wskazywać na iluzję, ale może też wskazywać na zniekształcony kontakt z czymś realnym. Może być fałszywym obrazem nieistniejącej rzeczy albo fałszywym obrazem rzeczy istniejącej. Sam fakt projekcji tego nie rozstrzyga.
Feuerbach co najwyżej przypomniał oczywistość: człowiek może tworzyć projekcje religijne. Nie pokazał, że projekcja jest wyłącznym źródłem pojęcia Boga. Nie pokazał, że przedmiot projekcji nie istnieje. Nie pokazał, że obraz nie może odnosić się do rzeczywistości. Nie pokazał, że Bóg jest wytworem człowieka. Nie pokazał, że pojęcie Boga powstało od zera. Nie pokazał, że psychologiczny obraz Boga unieważnia pytanie o pierwszą przyczynę. Cały ateistyczny ciężar jego tezy wisi więc na wniosku, którego nie udowodnił.
W tym sensie teoria projekcji nie obala Boga. Obala jedynie naiwne zaufanie do niezweryfikowanych wyobrażeń Boga. A to zupełnie inna sprawa.
Autor: Andrzej Weiss, profil autora
Źródła
- Biblia — krytyka bałwochwalstwa, czyli tworzenia przez człowieka fałszywych wyobrażeń boga i przedmiotów czci, m.in.:
Wj 20:4,5; 32:8, 18, 19
Iz 41:24; 44:9-20; 42:8, 17; 45:16,20; 40:18; 65:11
Pwt 5:8, 9
Rz 1,21-25 + 32
1 Kor 14:10; 10:14
Dz 17:29 oraz 19:26; 17:16
1J 4:12
Ps 115:4; 37:1
Jn 4:24
Oz 4:13, 14
Am 2:8
Wj 32:8, 18, 19
1Kl 19:18
Oz 13:2
Jer 7:18; 44:17; 10:3-9; 10:14-16; 51:17-19; 19:3-5
Ef 5:5-6
Eze 8:14
Joz 24:2
Rdz 35:2-4
Joz 24:14-16, 31
2Kl 23:13 - Ludwig Feuerbach, Istota chrześcijaństwa.