Głód uwagi: kiedy życie zamienia się w performans, a rozmowa w pokaz

To nie jest tak, że ludzie nagle stali się próżni. Raczej świat się zmienił tak, że uwaga stała się walutą. Kiedyś uwagę dostawało się głównie od tych, którzy byli obok: rodziny, znajomych, współpracowników. Dziś uwagę można „zdobywać” praktycznie wszędzie. A skoro da się ją zdobywać, to zaczyna kusić, żeby ją zdobywać częściej. Wtedy pojawia się głód uwagi: uczucie, że jak nie jesteś zauważony, to jakby cię trochę nie było.

Głód uwagi brzmi jak coś dziecinnego, ale wcale taki nie jest. To bardzo ludzka potrzeba: być widzianym, ważnym, obecnym. Problem zaczyna się wtedy, gdy ta potrzeba przestaje być zaspokajana w relacjach, a zaczyna być zaspokajana „publicznie”. Gdy liczy się nie tylko to, co przeżywasz, ale też to, jak to wygląda. Gdy rozmowa nie jest już spotkaniem, tylko sceną. A scena ma swoje zasady: trzeba mieć wejście, trzeba mieć puentę, trzeba przyciągać.

Uwaga jako waluta

Jeśli coś jest walutą, to zawsze pojawi się rynek. Na rynku uwagi sprzedaje się emocje. Najlepiej sprzedaje się to, co szybkie i mocne: oburzenie, zachwyt, zazdrość, lęk. Spokój sprzedaje się gorzej, bo spokój nie klika. Z tego rodzi się dziwna sytuacja: człowiek zaczyna żyć w rytmie tego, co daje mu natychmiastową reakcję innych. A to z czasem wpływa na to, jak mówi, jak myśli i jak przeżywa.

Najbardziej podstępne jest to, że głód uwagi może wyglądać jak energia. Ktoś jest wygadany, obecny, zabawny, błyskotliwy, „ciągnie” towarzystwo. Z zewnątrz wygląda jak dusza imprezy. W środku może to być potrzeba: „zauważcie mnie, bo inaczej czuję się pusty”. I wtedy każda chwila, w której uwagi jest mniej, robi się trudna. Cisza staje się zagrożeniem. Nuda staje się porażką.

Jak performans wchodzi do codzienności

Performans to nie tylko nagrywanie filmików czy robienie zdjęć. Performans to również sposób bycia. To moment, w którym myślisz o tym, jak wypadniesz, zamiast być. To moment, w którym opowiadasz historię nie po to, żeby się podzielić, tylko po to, żeby zebrać reakcję. To moment, w którym rozmowa staje się konkursem na to, kto będzie ciekawszy.

Widać to w drobnostkach. Ktoś wchodzi do pokoju i od razu musi „zrobić wejście”. Ktoś opowiada o swoim dniu, ale opowieść jest tak ustawiona, żeby mieć mocną puentę. Ktoś słucha tylko po to, żeby znaleźć moment na własny dowcip. Ktoś robi z każdego tematu scenę, bo bez sceny czuje, że nic się nie dzieje.

To może być męczące dla otoczenia, ale bywa też męczące dla samej osoby, która gra. Bo gra wymaga ciągłej czujności. Trzeba trzymać tempo, trzeba trzymać uwagę, trzeba „dowozić”. A człowiek nie jest stworzony do dowożenia przez całą dobę.

Dlaczego to się nasila

Po pierwsze: bo łatwo się do tego przyzwyczaić. Uwaga działa jak szybka nagroda. Dostajesz ją i czujesz chwilową ulgę, trochę radości, trochę potwierdzenia: „jestem ok”. A potem uwaga znika i znowu pojawia się brak. Jeśli w życiu masz mało stabilnych źródeł poczucia wartości, to łatwo wpaść w pętlę: potrzebuję kolejnej dawki.

Po drugie: bo wielu ludzi ma dziś mniej prawdziwej obecności w relacjach. Są obok siebie, ale nie do końca ze sobą. Są w domu, ale myślami w pracy. Są w rozmowie, ale patrzą w ekran. W takim świecie uwaga staje się czymś, o co trzeba walczyć, zamiast czymś, co się naturalnie dostaje. A walka o uwagę zamienia bliskość w rywalizację.

Po trzecie: bo żyjemy w kulturze porównań. Skoro widzisz setki cudzych „ciekawych momentów”, zaczynasz myśleć, że twoje życie powinno też takie być. A jeśli nie jest, to trzeba je „podkręcić” albo przynajmniej tak opowiedzieć, żeby brzmiało lepiej. To jest droga do performansu, nawet jeśli nikt cię do tego nie zmusza.

Co głód uwagi robi z rozmową

Najpierw rozmowa przestaje być wymianą, a staje się prezentacją. Ludzie mówią obok siebie, nie do siebie. Każdy buduje swoją narrację. W takiej rozmowie mniej jest ciekawości, więcej jest autoprezentacji. Często widać to po tym, że nikt nie dopytuje. Każdy tylko czeka na swoją kolej.

Potem rozmowa zaczyna tracić zaufanie. Bo kiedy ktoś mówi, a ty czujesz, że on mówi „pod efekt”, to trudniej uwierzyć w szczerość. Pojawia się podejrzenie: czy on to naprawdę przeżywa, czy tylko opowiada, bo chce reakcji? A kiedy szczerość jest pod znakiem zapytania, ludzie się dystansują. W rezultacie osoba głodna uwagi dostaje mniej prawdziwego kontaktu. I pętla się zamyka: im mniej kontaktu, tym więcej performansu.

Co głód uwagi robi z człowiekiem

Głód uwagi potrafi wywołać dziwne poczucie pustki. Bo uwaga jest krótkotrwała. Nawet jeśli dostajesz jej dużo, to ona nie zostaje w środku. Zostaje wspomnienie, że „kiedyś mnie zauważyli”. I dlatego potrzeba wraca. Człowiek, który opiera poczucie wartości na uwadze, ma zawsze ryzyko spadku. A spadek uwagi potrafi boleć jak odrzucenie, nawet jeśli nikt nikogo nie odrzuca.

Pojawia się też nerwowa wrażliwość na to, czy ktoś patrzy. Jeśli ktoś nie reaguje, łatwo to odebrać jako sygnał: „nie jestem ważny”. Wtedy rośnie napięcie, które w relacjach bywa trudne. Bo druga osoba nie ma obowiązku reagować na wszystko. A głód uwagi sprawia, że brak reakcji wygląda jak atak.

Najcichszy skutek jest taki, że człowiek zaczyna gubić kontakt ze sobą. Bo jeśli ciągle myślisz, jak to wygląda, przestajesz pytać, jak to jest. Możesz przeżywać coś ładnie „na zewnątrz”, a jednocześnie nie czuć tego w środku. To jest smutny paradoks: dużo obrazu, mało doświadczenia.

To nie jest problem tylko „internetu”

Łatwo zrzucić wszystko na media społecznościowe. One rzeczywiście wzmacniają mechanizm, ale głód uwagi to nie jest tylko sprawa aplikacji. To jest też sprawa samotności, tempa życia, braku rozmów, w których ktoś naprawdę słucha. Jeśli ktoś ma w domu uwagę, czułość i ciekawość, to rzadziej potrzebuje robić z życia widowisko. Jeśli ktoś ma w domu chłód i obojętność, łatwiej ucieka w scenę.

W pracy też to widać. Są zespoły, w których liczy się show, a nie jakość. Kto głośniej mówi, ten jest „bardziej”. Kto potrafi zrobić prezentację, ten jest „lepszy”. Wtedy ludzie uczą się, że uwaga to przepustka. A jak uwaga jest przepustką, to każdy chce ją mieć, nawet kosztem spokoju.

Jak odzyskać normalność: mniej sceny, więcej obecności

Nie da się całkowicie wyłączyć potrzeby bycia zauważonym. Ale da się sprawić, żeby nie rządziła życiem. I to często zaczyna się od drobnych, praktycznych rzeczy.

• Ćwicz rozmowę bez puenty: opowiedz coś nieidealnie, bez dowcipu na końcu. Zobacz, że świat się nie kończy.
• W rozmowie dopytuj: jeśli łapiesz się na tym, że czekasz na swoją kolej, zadaj jedno pytanie.
• Rób rzeczy „bez świadków”: takie, których nigdzie nie pokażesz. To buduje poczucie, że twoje życie ma wartość samo w sobie.
• Ustal momenty bez ocen i reakcji: wspólny posiłek, spacer, kawa – bez rozpraszaczy, bez dopaminowego pośpiechu.
• Zauważaj siebie bez zewnętrznych bodźców: „co ja czuję?”, „czego mi brakuje?”, „czego potrzebuję?”

To nie jest terapia na głód uwagi, ale to jest higiena. A higiena w relacjach działa jak higiena w domu: nie rozwiąże wszystkich problemów, ale bez niej robi się ciężko oddychać.

Uwaga jako dar, nie jako zasób do wydzierania

Najlepsze relacje to takie, w których uwaga jest darem. Nie trzeba jej zdobywać, nie trzeba o nią walczyć, nie trzeba robić show. Można po prostu być. I kiedy ktoś patrzy na ciebie naprawdę – nie na twoją rolę, nie na twoją opowieść, nie na twój wizerunek – to głód uwagi robi się mniejszy. Bo dostajesz to, czego naprawdę szukałeś: poczucie, że jesteś widziany jako człowiek, nie jako występ.

Może więc warto czasem odpuścić scenę. Zostawić dowcip na później. Zrobić mniej efektownie, a bardziej prawdziwie. Bo wbrew temu, co podpowiada rynek uwagi, człowiek nie potrzebuje być ciągle ciekawy. Człowiek potrzebuje być po prostu obecny.

Autor: Grzegorz Wiśniewski, red. naczelny Mindly.pl, CEO Soluma Group, CEO Soluma Interactive.