Ironia jako język codzienny: dlaczego coraz trudniej mówić serio

Coraz częściej łapię się na tym, że rozmowy brzmią jak komentarze pod postem. Nawet w realu. Jakbyśmy wszyscy mieli w kieszeni małą maszynkę do dystansu, która uruchamia się automatycznie, gdy tylko temat robi się trochę poważniejszy. Ktoś mówi o zmęczeniu, a odpowiedź jest „no tak, życie”. Ktoś mówi o strachu, a wchodzi „klasyk”. Ktoś próbuje powiedzieć coś serio, a drugi rzuca żartem, który niby rozładowuje atmosferę, ale przy okazji odcina temat. Ironia stała się wygodnym językiem codziennym: szybkim, bezpiecznym, sprytnym. I w sumie trudno się dziwić, bo ironia chroni.

Chroni przed wstydem, przed odrzuceniem, przed śmiesznością. Chroni przed tym, że ktoś powie: „przesadzasz” albo „ale z ciebie dramat”. Ironia jest jak płaszcz przeciwdeszczowy: zakładasz go, zanim spadnie. Tyle że gdy nosisz płaszcz cały czas, nawet w domu, to w końcu zaczynasz się w nim pocić. I tak samo jest z ironią. Jeśli zawsze mówisz pół-żartem, pół-serio, to w pewnym momencie sam już nie wiesz, co tak naprawdę czujesz i co chcesz powiedzieć.

Po co nam ironia

Ironia to mechanizm obronny, który udaje styl. To jest jej największa siła: wygląda jak luz, a działa jak tarcza. Gdy ktoś powie: „denerwuje mnie to”, łatwo go zranić. Gdy ktoś powie: „no tak, cudownie, po prostu cudownie”, niby też wyraża emocję, ale jednocześnie zostawia sobie furtkę: „to tylko żart”. Tą furtką da się uciec, gdy rozmowa robi się niewygodna.

Ironia pozwala też uniknąć odpowiedzialności. Jeśli coś nie wyjdzie, można powiedzieć: „ja to tak dla beki”. Jeśli ktoś się obrazi, można dodać: „bez spiny”. Jeśli słowo zraniło, można je odkręcić: „no weź, przecież żartowałem”. To jest bardzo wygodne. Wygodne do tego stopnia, że zaczyna się tego używać nie tylko wtedy, gdy trzeba się obronić, ale też wtedy, gdy trzeba być blisko.

Dlaczego ironia stała się domyślnym trybem

Bo żyjemy w świecie, w którym łatwiej być błyskotliwym niż szczerym. Błyskotliwość jest nagradzana natychmiast: śmiechem, reakcją, poczuciem „fajnie to ujął”. Szczerość bywa nagradzana dopiero później, o ile w ogóle. Czasem szczerość spotyka się z ciszą, niezręcznością, a czasem z atakiem. W takim układzie ironia działa jak szybka waluta społeczna. Nie musisz ryzykować, żeby być „na poziomie”.

Jest też drugi powód: zmęczenie. Kiedy człowiek jest przebodźcowany, nie ma siły na pełne, uważne rozmowy. Ironia jest krótsza. Jest jak skrót klawiaturowy do emocji. „No jasne” może znaczyć frustrację, rozczarowanie, bezradność i złość jednocześnie. Nie trzeba tego rozpakowywać, nie trzeba tłumaczyć. Tylko że jeśli nie rozpakowujesz emocji, to one i tak z tobą zostają. Po prostu siedzą w środku nieopisane, a więc trudniejsze do ogarnięcia.

Co tracimy, kiedy wszystko jest „na dystansie”

Tracimy jasność. Ironia jest wieloznaczna, a wieloznaczność bywa zabawna, dopóki nie dotyczy ważnych spraw. W relacjach wieloznaczność robi bałagan. Ktoś rzuca ironiczny komentarz, druga osoba nie wie, czy to jest prośba, pretensja, żart, czy test. I wtedy zaczyna się czytanie między wierszami. A czytanie między wierszami to sport ekstremalny, w którym łatwo o kontuzję.

Tracimy też zaufanie do rozmowy. Bo rozmowa oparta na ironii jest jak chodzenie po cienkim lodzie: niby idziesz, ale nie wiesz, gdzie pęknie. Jeśli ktoś nigdy nie mówi wprost, to trudno mu uwierzyć, gdy w końcu powie coś serio. Druga strona może pomyśleć: „to teraz też żart, czy już nie?” A jeśli nie da się odróżnić żartu od powagi, to znika bezpieczeństwo. A bez bezpieczeństwa ludzie nie otwierają się naprawdę.

Tracimy również czułość. Ironia potrafi być inteligentna, ale rzadko jest czuła. Czułość wymaga ryzyka: pokazania, że ci zależy, że cię coś porusza, że coś cię zabolało. Ironia niby chroni przed bólem, ale przy okazji odcina dopływ bliskości. W efekcie można być „fajnym” w rozmowach, a jednocześnie samotnym w środku.

Ironia w domu i w pracy: różne skutki, ten sam mechanizm

W pracy ironia bywa sposobem na przetrwanie. Kiedy jest presja, chaos i absurd, żart jest jak wentyl bezpieczeństwa. Problem zaczyna się wtedy, gdy ironia staje się jedyną formą komunikacji. Zamiast powiedzieć: „nie wyrabiam”, ktoś mówi: „pewnie, dorzućmy jeszcze to, co może pójść nie tak”. Zamiast powiedzieć: „to jest źle zaplanowane”, ktoś rzuca: „genialny pomysł, naprawdę”. I nagle nikt nie rozwiązuje problemów, bo problemy są tylko komentowane. A komentowanie jest łatwiejsze niż zmiana.

W domu ironia jest bardziej ryzykowna, bo dom to miejsce, gdzie człowiek chce się czuć bezpiecznie. Ironia w domu potrafi zamienić drobiazg w konflikt. Ktoś mówi: „o, znowu zostawiłeś kubek, super”, a druga osoba słyszy pogardę. Ktoś rzuca: „no tak, ty zawsze masz rację”, a partner słyszy wyrok. I znów: wprost można by to załatwić jednym zdaniem, ale ironia włącza tryb obrony. Zamiast rozmowy mamy pojedynek na kąśliwości.

Jak odróżnić zdrowy humor od ironicznej ucieczki

Humor jest wtedy zdrowy, gdy jest zaproszeniem do bliskości. Ironia jest wtedy ucieczką, gdy służy do oddalenia. Humor łączy, ironia często rozdziela. Humor zostawia po sobie lekkość, ironia zostawia po sobie niepewność: „czy to było o mnie?”

W praktyce można to wyczuć po kilku sygnałach:

• Jeśli po żarcie druga osoba częściej milknie niż się uśmiecha, to znak, że „żart” rani.
• Jeśli ironia pojawia się zawsze, gdy temat robi się emocjonalny, to znak, że unikasz rozmowy.
• Jeśli po ironii musisz dopowiadać: „bez obrazy”, „to tylko żart”, to znak, że trafiłeś w czułe miejsce.
• Jeśli ironia ma w sobie ukryty komunikat, którego nie umiesz powiedzieć wprost, to znak, że warto spróbować inaczej.

To nie jest zakaz żartów. To jest próba zauważenia, czy żart jest mostem, czy murem.

Co można zrobić, gdy ironia weszła w nawyk

Najpierw warto dać sobie prawo do tego, że ironia miała sens. Jeśli ktoś ją wypracował, to pewnie po coś. Może kiedyś szczerość kończyła się wstydem. Może ktoś był wyśmiewany. Może w domu nie mówiło się o emocjach, więc ironia była jedyną bezpieczną formą mówienia „coś jest nie tak”. Z takiej historii trudno wyjść jednym postanowieniem.

Ale można zrobić mały krok: nauczyć się zdania, które brzmi banalnie, a działa jak wytrych: „mówię serio”. To zdanie jest jak włączenie światła. Nagle druga osoba wie, że to nie jest gra. Można też dodać drugie zdanie: „nie umiem o tym mówić, ale spróbuję”. Ono zdejmuje presję, że trzeba mówić idealnie. Wystarczy mówić prawdziwie.

Warto też zamieniać ironię na konkretny komunikat. Zamiast: „no jasne, znowu ja”, można powiedzieć: „jestem zmęczony i potrzebuję, żebyś przejął to dziś”. Zamiast: „super, nie odpisałeś”, można powiedzieć: „martwiłam się, kiedy nie było kontaktu”. To brzmi mniej efektownie niż ironia, ale jest dużo bardziej użyteczne. Użyteczne, czyli prowadzi do zmiany, a nie do kolejnego spięcia.

Dlaczego mówienie serio bywa dziś odwagą

Bo serio jest wrażliwe. Serio odsłania. Serio może zostać odrzucone. Ironia daje zbroję, serio daje skórę. A jednak bez serio nie ma bliskości, nie ma zaufania, nie ma poczucia, że ktoś naprawdę cię widzi. Z ironii da się zbudować towarzystwo. Z serio da się zbudować relację.

Nie musimy wyrzucać ironii z życia. Dystans jest potrzebny, czasem ratuje, czasem rozładowuje, czasem pomaga przetrwać trudny dzień. Problem zaczyna się wtedy, gdy dystans staje się jedyną formą kontaktu. Bo wtedy nie ma już do czego wracać. Jest tylko komentarz do życia, zamiast życia.

Jeśli więc coraz trudniej mówić serio, może warto ćwiczyć serio jak mięsień. Małymi zdaniami. Bez patosu. Bez wielkich deklaracji. Po prostu: „tak naprawdę to…” i chwila ciszy. To bywa niezręczne. Ale niezręczność jest często ceną za prawdziwość. A prawdziwość, choć nie zawsze jest wygodna, prawie zawsze jest potrzebna.

Autor: Grzegorz Wiśniewski, red. naczelny Mindly.pl, CEO Soluma Group, CEO Soluma Interactive.