Kiedy pasja przestaje być odpoczynkiem: ciemna strona monetyzowania hobby

Przez lata słyszeliśmy, że idealne życie wygląda tak: znajdujesz swoją pasję, zamieniasz ją w pracę, a potem do końca świata zarabiasz na tym, co kochasz. Brzmi jak bajka. Lepsza niż etat, lepsza niż „robota dla kogoś”, lepsza niż zwykłe hobby upychane gdzieś między zakupami a prasowaniem. Tylko że coraz więcej osób, które naprawdę spróbowały tej drogi, zaczyna mówić coś innego: nic tak skutecznie nie zabija radości z pasji, jak próba wyciśnięcia z niej pieniędzy za wszelką cenę.

To nie jest tekst przeciwko ludziom, którzy zbudowali na swoim talencie czy hobby sensowny biznes. Bardziej ostrzeżenie, że między „kocham coś robić” a „zarabiam na tym sensowne pieniądze i wciąż to lubię” jest bardzo długa i wyboista droga. I że po drodze łatwo zgubić coś ważnego: poczucie, że pasja jest po to, żeby oddychać, a nie po to, by wyrabiać target.

Hobby jako bezpieczna wyspa

Większość pasji zaczyna się bardzo niewinnie. Ktoś kupuje aparat i zaczyna robić zdjęcia „dla siebie”. Ktoś inny szyje, robi biżuterię, piecze ciasta, pisze opowiadania, rysuje, gra na instrumencie, majsterkuje przy starych autach. Nikt nie pyta o faktury, cenniki, strategię marketingową. Jest próbowanie, psucie, poprawianie, radość z małych postępów. I ten specyficzny rodzaj spokoju, który przychodzi, gdy na chwilę zapomina się o całej reszcie świata.

Hobby ma tę magiczną cechę, że wolno w nim nie być perfekcyjnym. Można robić rzeczy krzywe, nierówne, nieidealne. Wolno odłożyć je na później, jeśli nie ma nastroju. Wolno mieć okresy zachwytu i okresy ciszy. Aż do momentu, gdy ktoś wypowiada to jedno zdanie: „Ale ty jesteś w tym dobry, czemu z tego nie zrobisz biznesu?”.

„Rób z pasji biznes” – początek końca świętego spokoju

Wystarczy kilka takich zdań, kilka pochwał, kilka reakcji zachwytu w internecie, żeby w głowie zaczęły rodzić się plany. A może faktycznie? Może zamiast siedzieć po godzinach w pracy, lepiej szydełkować i sprzedawać? Może zamiast walić raporty w Excelu, ruszyć z własną marką rękodzieła, zdjęć, tekstów, wypieków?

Świat nam w tym nie przeszkadza, wręcz dopinguje. Historie o ludziach, którzy „rzucili etat i poszli za pasją”, robią furorę. Rzadko które medium chce słuchać o kimś, kto po prostu po pracy idzie do domu i dłubie w swoim hobby bez planu ekspansji. O wiele lepiej sprzedaje się opowieść: „postawiła wszystko na jedną kartę i wygrała”.

W tym entuzjazmie łatwo nie zauważyć jednego ważnego faktu: w momencie, kiedy pasja staje się źródłem dochodu, zmienia się jej logika. Przestaje być przestrzenią „dla siebie”, a zaczyna podlegać tym samym prawom, co każda inna praca. Terminy, oczekiwania klientów, koszty, podatki, reklamacje, konkurencja. To nie jest z definicji złe. Ale jest zupełnie inne niż wieczorne dłubanie przy biurku „bo lubię”.

Od radości tworzenia do lęku o zamówienia

Moment zwrotny często przychodzi szybciej, niż się człowiek spodziewa. Pierwsze zamówienia są ekscytujące. Ktoś obcy płaci prawdziwe pieniądze za coś, co i tak byś robił po godzinach. Ale po chwili zaczynają dochodzić nowe zmienne. Czy zdążę? Czy wyjdzie idealnie? Co, jeśli się nie spodoba? Jak wycenić własną pracę, żeby nie wyjść na zdziercę, a jednocześnie nie dokładać do interesu?

Radość z tworzenia ustępuje powoli miejsca kalkulowaniu. Zamiast usiąść i robić, bo masz ochotę – siadasz, bo „musisz się wyrobić”. Zamiast eksperymentować, myślisz, czy to się sprzeda. Zamiast bałaganu twórczego – planowanie kolekcji, serii, wpasowywanie się w sezon. Zamiast jednego nieudanego egzemplarza, który ląduje w szufladzie, pojawia się wizja straty: materiał, czas, niezadowolony klient.

Tak pasja zaczyna wchodzić w ten sam rejestr, co zwykła praca. Z tym drobnym szczegółem, że trudno od niej uciec. Bo to przecież „twoje ukochane zajęcie”. Jak powiedzieć sobie: „mam dość”, skoro jeszcze wczoraj powtarzałeś wszystkim, że o tym marzyłeś?

Klient zawsze ma rację? Niekoniecznie w twojej głowie

Jednym z najbardziej bolesnych momentów w monetyzowaniu pasji jest zderzenie z oczekiwaniami klientów. W świecie hobby robisz coś po swojemu. Jeśli komuś się to podoba – świetnie. Jeśli nie – trudno. W świecie płatnych zleceń pojawia się inna logika: „Skoro płacę, chcę, żeby było po mojemu”.

To dotyka szczególnie osób wrażliwych. Krytyka dzieła, które powstało z serca, nie brzmi jak uwaga biznesowa. Brzmi jak atak na ciebie. Nawet jeśli klient jest w gruncie rzeczy spokojny i uprzejmy, jego „mogłoby być jednak inaczej” trafia w czuły punkt. Bo to nie jest poprawka do raportu. To poprawka do czegoś, co kiedyś robiłeś dla przyjemności.

Zdarza się, że im bardziej ktoś czuje się osobiście związany z tym, co tworzy, tym gorzej znosi sytuacje typowe dla rynku: negocjacje cen, porównywanie z innymi, twarde oczekiwania. Dla klienta jesteś „usługodawcą” albo „marką”. Dla siebie – człowiekiem, który próbował żyć z tego, co kocha. Ta różnica perspektyw potrafi być druzgocąca.

Presja social mediów: rób, pokazuj, sprzedawaj, powtarzaj

Współczesny biznes oparty na pasji prawie zawsze jest spleciony z mediami społecznościowymi. Trzeba pokazywać efekty, kulisy pracy, proces, siebie. Trzeba opowiadać historię marki, budować społeczność, reagować na komentarze, dbać o zasięgi. Nagle oprócz bycia fotografem, rękodzielnikiem, kucharzem czy muzykiem, trzeba być jeszcze własnym marketingowcem, grafikiem, copywriterem i działem obsługi klienta.

Dla części osób to fajne wyzwanie. Dla innych – koszmar. Zamiast usiąść spokojnie do pracy, trzeba najpierw zrobić ładne zdjęcie stanowiska, nagrać rolkę, napisać opis. A potem patrzeć, jak algorytm decyduje, czy twoja praca „zasługuje” na pokazanie jej ludziom. Gdy słabszy dzień w zasięgach zaczyna wpływać na realną sprzedaż, trudno o luz.

Dochodzi jeszcze subtelna presja „ciągłego bycia w procesie”. Jeśli przez kilka tygodni nic nie publikujesz, w internecie znika twoje istnienie. Ale człowiek nie jest fabryką treści. Czasem potrzebuje przerwy, nudy, odpoczynku. Pasja zamieniona w markę rzadko daje na to przestrzeń. Bo w świecie marki przerwa to „ryzyko utraty klientów”.

Znajomi, rodzina i pełen pakiet niekomfortowych pytań

Monetyzowanie pasji nie dzieje się w próżni. Wokół są znajomi, rodzina, sąsiedzi. Jedni zachwyceni, inni sceptyczni, jeszcze inni po prostu ciekawi. Z czasem pojawiają się pytania: „To ile ty na tym zarabiasz?”, „Da się z tego żyć?”, „A nie lepiej mieć normalną pracę?”, „Może zrobiłbyś mi coś tak po kosztach?”.

Relacje potrafią się skomplikować, gdy hobby staje się usługą. Znajomi oczekują zniżek albo gratisów. Rodzina z jednej strony kibicuje, z drugiej – dopytuje, kiedy „weźmiesz się za coś poważnego”. Ludzie wokół nie widzą ogromu pracy i ryzyka. Widzieli ładne zdjęcia, więc wydaje im się, że „to takie przyjemne dorabianie sobie”. Tymczasem dla ciebie to często praca większa niż etat – tylko bez etatowych pewników.

W tle krąży jeszcze jedna niewygodna myśl: co, jeśli mi nie wyjdzie? Czy będę musiał tłumaczyć wszystkim, że wracam na etat, że ograniczam zamówienia, że „projekt się nie spiął”? Ego rzadko lubi takie ruchy. A jednak statystyka jest brutalna – nie każda pasja udźwignie ciężar bycia biznesem.

Odpoczynek, którego nagle nie ma

Najbardziej paradoksalny efekt uboczny monetyzowania pasji jest prosty: nagle nie masz gdzie odpocząć. Kiedyś ciężki dzień w pracy kończył się przy maszynie do szycia, gitarze, aparacie, piekarniku. Dziś ciężki dzień w „pracy z pasji” zaczyna się i kończy w tym samym miejscu. Nie ma drugiej wyspy. Nawet jeśli fizycznie siedzisz w domu, głowa jest w zamówieniach.

Pojawia się głupie, ale bardzo ludzkie skojarzenie: „jak się tym zajmuję, to pracuję”. Nawet jeśli próbujesz wrócić do dawnego luzu, coś z tyłu głowy liczy: materiał, czas, potencjalne zamówienie, pomysł na nową linię. Pasja przestaje być schronieniem przed światem. Staje się kolejną jego odsłoną, tylko opakowaną w ładniejszą historię.

W dłuższej perspektywie to prosta droga do wypalenia. Człowiek nagle orientuje się, że wszystko, co kiedyś służyło oddechowi, zamieniło się w kolejne źródło stresu. Zostaje zmęczenie i pytanie: co teraz? Szukać nowej pasji? A może nauczyć się, że nie każdą trzeba przerabiać na źródło dochodu?

Pasja nie ma obowiązku się opłacać

W kulturze, która uwielbia „optymalizację” i „monetyzację”, zdanie „robię coś tylko dlatego, że to lubię” brzmi podejrzanie. Jak marnowanie potencjału. Tymczasem właśnie w tym zdaniu jest często największa wolność. Nie wszystko w życiu musi się spinać w arkuszu kalkulacyjnym. Nie wszystko musi się zwracać w pieniądzu.

Pasja może opłacać się inaczej: zdrowiem psychicznym, poczuciem sensu, chwilecznym zapomnieniem o problemach, poczuciem sprawczości. Może być czymś, czego broni się właśnie przed rynkiem. Czymś, czego nie wystawia się na ocenę klientów, algorytmów i słupków sprzedaży.

To oczywiście nie znaczy, że nikt nigdy nie powinien próbować żyć z tego, co kocha. Ale zanim się wejdzie w ten scenariusz, warto zadać sobie kilka trudnych pytań: czy jestem gotów, żeby to, co kocham, stało się źródłem stresu? Czy mam plan B, jeśli okaże się, że robienie tego pod presją psuje mi radość? Czy mam inne miejsca w życiu, gdzie mogę odpocząć, jeśli moja pasja zamieni się w pracę?

Kiedy jednak warto spróbować – i jak się przy tym nie zgubić

Nie ma jednej recepty. Są za to kilka rzeczy, które mogą nieco zmniejszyć ryzyko, że pasja zamieni się w pułapkę. Choćby takie jak:

• testowanie monetyzacji na małą skalę, zamiast od razu rzucania wszystkiego na jedną kartę;
• zostawienie sobie „strefy prywatnej” – części twórczości, której nie sprzedajesz, nie pokazujesz, nie wyceniasz;
• nauczenie się traktowania uwag klientów jak informacji o produkcie, a nie o twojej wartości jako człowieka;
• świadome wyznaczanie godzin, w których „pasja jako praca” jest wyłączona i wraca do roli zwykłego hobby.

Najważniejsze jest jednak coś mniej mierzalnego: zgoda na to, że możesz się rozmyślić. Że masz prawo powiedzieć „próbowałem, ale wolę, kiedy to jest tylko moje” – bez wstydu, że „nie dowiozłeś marzenia”. Marzenia też bywają przereklamowane, zwłaszcza te, które zostały nam podpowiedziane przez motywacyjne slogany, a nie wynikły z cichej, własnej potrzeby.

Na koniec: pasja ma prawo pozostać azylem

Świat będzie nam jeszcze długo powtarzał, że „kto robi to, co kocha, nie przepracuje ani jednego dnia w życiu”. W praktyce bywa odwrotnie: kto robi to, co kocha pod stałą presją rynku, przepracuje w głowie każdy dzień, także wolny. Dlatego czasem najbardziej rozsądną decyzją jest zostawienie sobie pasji jako azylu. Miejsca, do którego nie ma dostępu ani księgowy, ani klient, ani algorytm.

Nie ma w tym nic z braku odwagi. Przeciwnie – to często dowód trzeźwego myślenia. Świadomości, że w życiu potrzebne są nie tylko źródła dochodu, ale też przestrzenie, w których nic nie musi się opłacać. Jeśli twoja pasja jest właśnie takim miejscem, nie psuj go na siłę tylko dlatego, że świat podpowiada: „spróbuj to sprzedać”. Czasem najrozsądniejsze „przedsiębiorcze” posunięcie brzmi: nie, dziękuję.

Autor: Grzegorz Wiśniewski, red. naczelny Mindly.pl, CEO Soluma Group, CEO Soluma Interactive.

Źródła

Felieton oparty na obserwacjach własnych oraz rozmowach z osobami, które próbowały lub próbują łączyć swoje hobby z działalnością zarobkową.