Moda na „stawianie granic” i chwile, w których zamienia się ona w wygodny egoizm

Granice są potrzebne. Problem zaczyna się gdzie indziej

Trudno dziś znaleźć słowo, które zrobiło w relacjach większą karierę niż „granice”. Mówi się o nich w podcastach, poradnikach, mediach społecznościowych, rozmowach ze znajomymi i codziennych sporach. I dobrze. To akurat jedna z tych mód, które nie wzięły się z niczego. Przez lata zbyt wiele osób żyło w przekonaniu, że trzeba być zawsze dostępnym, miłym, pomocnym, wyrozumiałym i gotowym do poświęceń. Zbyt wiele osób dawało sobie wmawiać, że odmawianie jest egoizmem, a przemęczenie to po prostu cena bycia „dobrym człowiekiem”.

W tym sensie język granic był potrzebny. Pomógł wielu ludziom nazwać rzeczy, które wcześniej były rozmyte. Pozwolił odróżnić życzliwość od wykorzystywania, troskę od przeciążenia, obecność od dyspozycyjności bez końca. Dzięki temu sporo osób pierwszy raz zrozumiało, że można powiedzieć „nie”, można nie odbierać telefonu wieczorem, można nie zgadzać się na sposób, w jaki ktoś nas traktuje, można nie brać na siebie wszystkiego tylko dlatego, że inni tak przywykli.

Problem polega jednak na tym, że niemal każda dobra idea prędzej czy później doczekuje się swojej karykatury. I dokładnie to zaczyna się dziać ze stawianiem granic. Coraz częściej nie chodzi już o ochronę własnej godności, energii czy zdrowia psychicznego. Coraz częściej granice stają się po prostu eleganckim językiem wygodnego egoizmu. Zamiast pomagać porządkować relacje, zaczynają służyć do uchylania się od elementarnej odpowiedzialności za innych ludzi.

Łatwo pomylić dojrzałość z komfortem

Jednym z największych nieporozumień współczesnej kultury psychologicznej jest przekonanie, że dojrzałość polega na nieustannym pilnowaniu własnego komfortu. Jakby dobrze ustawione życie było takie, w którym nic nas zbyt mocno nie obciąża, nikt za dużo od nas nie chce, a każde napięcie można od razu przeciąć hasłem o granicach. To kusząca wizja, bo daje poczucie kontroli. Problem w tym, że prawdziwe relacje międzyludzkie bardzo rzadko są całkowicie wygodne.

Bycie z ludźmi oznacza czasem wysiłek. Oznacza niewygodę, opóźnienie własnych planów, konieczność wysłuchania czyjegoś problemu, choć akurat nie mamy na to idealnej przestrzeni psychicznej. Oznacza też sytuacje, w których trzeba zrobić coś nie dlatego, że mamy ochotę, ale dlatego, że byłoby przyzwoicie. Nie wszystko, co nas męczy, jest przekroczeniem granic. Nie wszystko, co wymaga wysiłku, jest toksyczne. Nie każda prośba drugiego człowieka jest zamachem na naszą autonomię.

To bardzo ważne rozróżnienie, bo bez niego łatwo wpaść w dziwną postawę: wszystko, co nie jest natychmiast wygodne, zaczyna wyglądać na coś podejrzanego. A wtedy już krok do sytuacji, w której zwykła ludzka wzajemność zostaje przedstawiona jako nadmierne roszczenie.

Granica nie jest wymówką, żeby nigdy nic nie dawać od siebie

W zdrowej wersji granica mówi: „tego nie mogę”, „na to się nie zgadzam”, „to mnie przeciąża”, „w ten sposób nie chcę być traktowany”. To język uczciwego określania swoich możliwości i warunków. W gorszej wersji ten sam język zaczyna znaczyć coś innego: „nie chcę się wysilać”, „nie zamierzam brać pod uwagę twojej sytuacji”, „moja wygoda jest ważniejsza niż jakiekolwiek zobowiązanie wobec ciebie”. I właśnie tutaj pojawia się wygodny egoizm w psychologicznym opakowaniu.

Widać to w drobnych scenach codzienności. Ktoś notorycznie odwołuje spotkania w ostatniej chwili, bo „musi dbać o swoje granice”. Ktoś nie odpowiada przez wiele dni w sprawie, od której realnie zależą inni, bo „chroni swoją energię”. Ktoś zachowuje się szorstko, nie liczy się ze słowami, a potem mówi, że po prostu „stawia granicę” wobec zbyt dużych oczekiwań otoczenia. W każdej z tych sytuacji język może brzmieć nowocześnie, świadomie, a nawet dojrzale. Tylko że treść bywa dużo mniej szlachetna.

Nie chodzi przecież o to, żeby człowiek był stale dla wszystkich dostępny. Chodzi o to, że granice nie zwalniają z przyzwoitości. Można czegoś odmówić i nadal zrobić to uczciwie. Można nie dać rady i nadal poinformować o tym w odpowiednim czasie. Można chronić siebie i nadal nie traktować innych jak przeszkód, które mają po prostu zaakceptować nasz styl funkcjonowania.

Psychologiczny język bywa dziś świetnym alibi

W tym całym zjawisku szczególnie ciekawe jest to, jak bardzo pomagają mu modne słowa. Kiedyś ktoś po prostu zachowywał się egoistycznie, nie chciał się angażować albo lekceważył potrzeby innych. Dziś to samo można opisać w sposób znacznie ładniejszy. Powiedzieć, że chroni się swój dobrostan. Że nie bierze się cudzych emocji na siebie. Że nie ma się zasobów. Że trzeba być w zgodzie ze sobą. Wszystko to może być prawdziwe. Ale może też być tylko eleganckim kamuflażem.

Nie ma nic złego w mówieniu o zasobach, przeciążeniu czy potrzebie odpoczynku. Problem pojawia się wtedy, gdy ten język przestaje służyć samopoznaniu, a zaczyna służyć unikaniu odpowiedzialności. Człowiek nie pyta już uczciwie, co naprawdę może dać, a czego nie. Zaczyna raczej szukać najlepszego psychologicznego uzasadnienia dla tego, by nie dawać prawie nic.

To bardzo wygodne, bo trudno z takim językiem polemizować. Gdy ktoś zasłoni się granicami, łatwo wyjść na osobę roszczeniową, jeśli spróbuje się zwrócić uwagę, że problemem nie jest sama odmowa, tylko jej forma, moment albo konsekwencje dla innych. W efekcie pojęcie, które miało porządkować relacje, zaczyna zamykać rozmowę.

Nie każda odmowa jest dojrzała tylko dlatego, że została nazwana granicą

To chyba najważniejsze zdanie w tym temacie. Sama etykieta nie załatwia sprawy. To, że ktoś nazwie swoje zachowanie „stawianiem granic”, nie oznacza jeszcze, że naprawdę mamy z tym do czynienia. Tak jak nie każda szczerość jest uczciwa, tak nie każda odmowa jest dojrzała. Czasem to po prostu unikanie wysiłku, lęk przed odpowiedzialnością albo niechęć do ponoszenia kosztów bycia z ludźmi.

Granica ma sens wtedy, gdy chroni coś ważnego i realnego. Zdrowie. Godność. Czas potrzebny do życia. Prawo do odpoczynku. Prawo do odmowy czegoś, co nas niszczy lub przekracza. Ale jeśli tym samym słowem zaczyna się opisywać każdą niechęć, każdy brak cierpliwości, każdą niewygodę i każdą sytuację, w której ktoś czegoś od nas potrzebuje, to pojęcie staje się kompletnie rozmyte.

Wtedy granica przestaje być narzędziem samoobrony, a staje się narzędziem samooszczędzania za wszelką cenę. I to już jest coś zupełnie innego.

Relacje nie składają się z samych praw, ale też z pewnych kosztów

Współczesny język relacji bardzo mocno akcentuje prawa jednostki. Prawo do odpoczynku, do ciszy, do odrębności, do odmowy, do czasu dla siebie. Wszystko to jest potrzebne. Problem zaczyna się wtedy, gdy z pola widzenia znika druga połowa obrazu. A mianowicie to, że relacje mają także swoje koszty. Trzeba czasem wysłuchać, choć akurat się nie chce. Trzeba coś wyjaśnić, choć człowiek marzy tylko o świętym spokoju. Trzeba czasem być nie dlatego, że jest idealny moment, ale dlatego, że druga osoba naprawdę tego potrzebuje.

Oczywiście nie można żyć wyłącznie dla cudzych potrzeb. Ale nie da się też budować bliskości, jeśli każda niewygoda będzie natychmiast odczytywana jako zagrożenie dla granic. W takim układzie relacja szybko zamienia się w kontrakt dwóch samotnych osób, które kontaktują się ze sobą tylko wtedy, gdy nikogo nic to nie kosztuje. A to nie jest ani przyjaźń, ani miłość, ani nawet solidna współpraca. To raczej współistnienie przy zachowaniu pełnej asekuracji.

Człowiek dojrzały rozumie, że granice są ważne, ale rozumie też coś jeszcze: życie z innymi ludźmi wymaga czasem dobrej woli, a nie tylko dobrej samoochrony.

Najłatwiej nadużyć języka granic tam, gdzie nie ma jasnych zasad

To zjawisko szczególnie dobrze widać w relacjach nieformalnych. W rodzinach, przyjaźniach, parach, luźnych współpracach i codziennych znajomościach. Tam, gdzie nie ma spisanych reguł, dużo łatwiej opakować własną nieodpowiedzialność w modny język. Ktoś nie oddzwania, nie informuje, zawodzi, przeciąga, urywa kontakt, a potem całość przedstawia jako „dbanie o siebie”.

Nie oznacza to oczywiście, że człowiek zawsze musi się tłumaczyć i być dostępny. Chodzi raczej o prostą uczciwość wobec skutków własnych decyzji. Jeśli twoja granica oznacza, że ktoś inny zostaje z chaosem, niepewnością albo poczuciem lekceważenia, to warto przynajmniej umieć to zobaczyć. Granica nie przestaje być granicą tylko dlatego, że wywołuje konsekwencje dla innych. Ale dojrzałość polega na tym, żeby tych konsekwencji nie udawać, nie bagatelizować i nie przykrywać psychologicznym sloganem.

Bo bardzo często problem nie leży w samym „nie”. Problem leży w tym, że ktoś mówi „nie” tak, jakby po drugiej stronie nie było żadnej osoby, tylko uciążliwa sytuacja do odcięcia.

Moda na granice czasem myli asertywność z całkowitą niewzruszalnością

Wiele współczesnych poradników i internetowych przekazów brzmi tak, jakby idealnie zdrowy człowiek był kimś niemal całkowicie niewzruszalnym. Kimś, kto nie daje się wciągać w cudze emocje, nie czuje nadmiernej odpowiedzialności, nie tłumaczy się, nie nadwyręża, nie bierze za dużo na siebie i bardzo szybko odcina to, co mu nie służy. W teorii brzmi to imponująco. W praktyce bywa po prostu receptą na relacyjną suchość.

Ludzie nie są maszynami do zarządzania sobą. Czasem coś nas poruszy bardziej, niż planowaliśmy. Czasem damy z siebie więcej, niż było racjonalne. Czasem nie postawimy granicy idealnie. To nie musi oznaczać słabości. Czasem oznacza zwykłe człowieczeństwo. Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy każdy przejaw miękkości, lojalności czy nadprogramowego wysiłku zaczyna być traktowany jak błąd w sztuce dbania o siebie.

Wtedy asertywność przestaje być umiejętnością, a staje się małą ideologią samowystarczalności. Tyle że prawdziwe życie bardzo rzadko daje się przeżyć w tak sterylny sposób.

Nie wszystko, co nas obciąża, jest od razu „toksyczne”

Wraz z modą na granice przyszła jeszcze jedna pokusa: szybkie etykietowanie. Jeśli coś jest trudne, męczące, absorbujące albo emocjonalnie kosztowne, natychmiast pojawia się podejrzenie, że jest niezdrowe. Jeśli ktoś czegoś od nas chce częściej, niż nam wygodnie, łatwo wrzucić go do worka z ludźmi, którzy „nie szanują granic”. Jeśli relacja wymaga dużo cierpliwości, od razu zaczyna pachnieć czymś podejrzanym.

Tymczasem nie wszystko, co trudne, jest toksyczne. Nie każda relacja wymagająca jest przemocowa. Nie każdy człowiek, który potrzebuje więcej uwagi w gorszym okresie życia, jest naruszycielem granic. Nie każdy konflikt to dowód, że należy się natychmiast zdystansować. Czasem po prostu mamy do czynienia z życiem, które nie mieści się w wygodnych poradnikowych formułach.

Jeśli zgubimy tę różnicę, zaczniemy traktować ludzi jak projekty do szybkiego odcięcia, a nie jak osoby, z którymi czasem trzeba coś przetrwać, wyjaśnić albo przejść przez mniej wygodny etap.

Dojrzałe granice nie potrzebują demonstracji

Co ciekawe, najbardziej dojrzałe granice zwykle nie są teatralne. Nie muszą być opakowane w wielkie deklaracje o ochronie energii, ostatecznych decyzjach i końcu tolerowania czegokolwiek. Najczęściej są po prostu spokojne i jasne. Ktoś mówi, co może, czego nie może, kiedy wróci z odpowiedzią, na co się godzi, a na co nie. Nie robi z tego manifestu. Nie ustawia się od razu w pozycji moralnej wyższości. Nie traktuje każdego sporu o swoje zachowanie jak ataku na autonomię.

To ważny znak rozpoznawczy. Im więcej w granicy demonstracji, tym częściej można podejrzewać, że chodzi nie tylko o ochronę siebie, ale też o zbudowanie określonego wizerunku. Wizerunku osoby świadomej, niezależnej, nieugiętej. Tymczasem prawdziwa dojrzałość relacyjna zwykle nie musi się aż tak bardzo pokazywać. Po prostu działa.

Człowiek, który naprawdę rozumie swoje granice, zazwyczaj rozumie też granice innych. A to znaczy, że nie używa własnych potrzeb jako pałki, tylko jako punktu odniesienia do uczciwej rozmowy.

Najlepszym testem jest jedno pytanie

W wielu niejasnych sytuacjach można zadać sobie bardzo proste pytanie: czy to, co teraz nazywam granicą, naprawdę chroni coś ważnego, czy raczej chroni mnie przed zwykłą niewygodą bycia fair wobec innych? To nie jest pytanie łatwe, bo wymaga uczciwości wobec samego siebie. Ale właśnie dlatego jest tak potrzebne.

Czasem odpowiedź będzie oczywista. Tak, potrzebuję odmówić. Tak, muszę odłożyć telefon. Tak, nie mogę dźwigać tego dłużej. Ale czasem odpowiedź może być mniej wygodna. Może się okazać, że nie chodzi o zdrową granicę, tylko o niechęć do wysiłku, rozmowy, wyjaśnienia albo zwykłej ludzkiej solidarności. I wtedy warto to nazwać po imieniu.

Bo język psychologiczny jest przydatny tylko wtedy, gdy pomaga lepiej rozumieć rzeczywistość. Gdy zaczyna służyć do tuszowania wygodnego egoizmu, staje się tylko nowoczesnym słownikiem starych unikanek.

Granice są ważne, ale nie zastąpią charakteru

Ostatecznie cały problem można sprowadzić do jednej prostej myśli. Same granice nie czynią człowieka dojrzałym. Tak jak samo mówienie „nie” nie czyni nikogo mądrym, a samo dbanie o siebie nie czyni jeszcze nikogo odpowiedzialnym. Potrzebny jest jeszcze charakter. Umiejętność odróżnienia przeciążenia od lenistwa, samoobrony od obojętności, asertywności od relacyjnego egoizmu.

Być może właśnie to jest dziś najtrudniejsze. Nie samo stawianie granic, ale stawianie ich bez popadania w kult własnej wygody. Bez robienia z siebie jedynego centrum każdej relacji. Bez używania dobrych pojęć do opisywania gorszych odruchów.

Granice są potrzebne i warto je mieć. Ale dobrze byłoby pamiętać, że poza granicami istnieje jeszcze coś równie ważnego: zdolność do bycia człowiekiem, z którym da się żyć, rozmawiać i na którym czasem naprawdę można polegać.

Autor: Grzegorz Wiśniewski, red. naczelny Mindly.pl, CEO Soluma Group, CEO Soluma Interactive.