Są w filozofii pojęcia, które robią wielką karierę nie dlatego, że są szczególnie precyzyjne, ale dlatego, że brzmią tak, jakby prowadziły do czegoś większego. „Nadczłowiek” Nietzschego należy właśnie do tej rodziny. To słowo niesie obietnicę przekroczenia: człowiek ma nie być końcem, lecz mostem; nie celem, lecz przejściem; nie spełnieniem, lecz czymś, co trzeba dopiero przezwyciężyć.
Brzmi potężnie.
Problem zaczyna się wtedy, gdy zdejmie się z tego pojęcia literacki blask i zapyta, co właściwie zostało powiedziane.
Nietzsche w „Tako rzecze Zaratustra” wkłada w usta swojego bohatera wezwanie do nadczłowieka. Człowiek ma być czymś, co powinno zostać przezwyciężone. Pojawia się słynny obraz człowieka jako liny rozpiętej między zwierzęciem a nadczłowiekiem, liny nad przepaścią. Nadczłowiek ma być sensem ziemi, figurą po upadku dawnych nadziei metafizycznych, odpowiedzią na rozpad starego porządku wartości.
To nie jest jednak ścisłe pojęcie. To nie jest definicja, którą można spokojnie rozebrać na części. To obraz, wezwanie, mit, bajka filozoficzna.
Z bajkami nie ma nic złego. Wielka literatura bardzo często działa przez bajkę, figurę, skrót, maskę i metaforę. Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy bajka zaczyna udawać twardą filozofię. Wtedy trzeba zapytać: czy Nietzsche rzeczywiście odkrył nową drogę człowieka? Czy może tylko opowiedział starą historię w nowym, głośnym stylu?
Pierwszy problem brzmi tak: Nietzsche nie dowodzi śmierci boga jako rzeczywistości. Diagnozuje raczej śmierć boga jako kulturowej funkcji: gwaranta moralności, sensu i dawnego porządku. To ważne rozróżnienie, bo z tak rozumianej śmierci boga nie wynika jeszcze pojawienie się człowieka wyższego. Wynika najwyżej kryzys dawnego źródła wartości.
Nie wolno więc bezmyślnie powtarzać formuły o „śmierci boga”, jakby Nietzsche opisał fakt metafizyczny. On mówi przede wszystkim o bogu rozumianym jako podpora dawnego porządku, strażnik europejskiej hierarchii wartości, zwornik starego sensu. To jest bóg jako funkcja kulturowa, bóg jako figura dawnego ładu, bóg jako pojęcie potrzebne Nietzschemu do zbudowania wielkiej sceny kryzysu.
W tym sensie Nietzsche zabija przede wszystkim określone wyobrażenie boga — to, którego potrzebuje jako przeciwnika dla własnej bajki o nadczłowieku.
To osłabia całą dramaturgię. Jeśli umarł bóg ujęty jako podpora starego porządku, to nadczłowiek nie rodzi się z udowodnionego metafizycznego przełomu. Rodzi się z literacko ustawionej sceny, którą Nietzsche przedstawia tak, jakby była koniecznością filozoficzną. Najpierw filozof przyjmuje obraz boga jako fundamentu dawnego świata. Potem ogłasza jego śmierć. Następnie z tej pustki wyprowadza figurę nowego człowieka.
Tyle że może ta pustka nie jest żadnym nowym początkiem. Może jest tylko miejscem po pojęciu, które Nietzsche sam sobie przygotował do zabicia.
Drugi problem brzmi tak: stare wartości zawsze upadają.
Nietzsche trafnie czuje kryzys dawnego porządku, ale przecenia jego wyjątkowość. Nie chodzi o to, że kryzys, który opisuje, jest fikcyjny. Chodzi o to, że Nietzsche nadaje mu rangę przełomu, z którego ma się wyłonić nowa figura człowieka.
Przedstawia własny czas tak, jakby człowiek znalazł się w sytuacji absolutnie nowej: dawny fundament pękł, bóg umarł, człowiek musi stworzyć nowe wartości. Tyle że rozpad wartości nie jest żadnym jednorazowym wydarzeniem w historii. Bogowie umierali zawsze. Rytuały trwały często dłużej niż wiara. Ludzie uczestniczyli w obrzędach z przyzwyczajenia, ze strachu, z lojalności wobec wspólnoty, z obyczaju, z interesu, z potrzeby porządku, a niekoniecznie z realnej, żywej wiary.
Nigdy nie było prostego świata, w którym „wszyscy wierzyli”, a potem nagle przyszła nowoczesność i wiara pękła. Zawsze były różne stopnie wiary: wiara żywa, wiara rytualna, wiara społeczna, wiara ze strachu, wiara rodzinna, wiara bez rozumienia, niewiara przykryta uczestnictwem i zwykła obojętność ukryta pod obrzędem.
W takim ujęciu „śmierć boga” przestaje być wyjątkowym wydarzeniem. Staje się kolejną odsłoną starego mechanizmu: człowiek żyje wśród bożków, które kruszą się, obumierają, zmieniają funkcję, zostają zastąpione nowymi, a czasem nawet po śmierci są nadal odgrywane w rytuale.
Nowość Nietzschego nie polega więc na odkryciu samego rozpadu. Nowość polega raczej na literackim zbudowaniu wokół tego rozpadu mitu nadczłowieka.
Trzeci problem jest jeszcze poważniejszy: jeśli nadczłowieka rozumieć jako człowieka wychodzącego poza odziedziczone normy i tworzącego własne wartości, to tacy ludzie istnieli od zawsze.
Heretycy, reformatorzy, tyrani, święci, asceci, artyści, zdobywcy, cynicy, mistycy, prawodawcy, samotnicy, filozofowie, przywódcy sekt, buntownicy i zbrodniarze — wszyscy oni w jakimś sensie wychodzili poza obowiązujący porządek. W różny sposób odrzucali to, co zastane. Jedni robili to w imię prawdy, inni w imię pychy, jeszcze inni w imię władzy, cierpienia, pragnienia, rozpaczy albo własnego urojenia.
I co się okazało?
Że odrzucenie starego porządku nie tworzy automatycznie nowego człowieka.
Bardzo często tworzy tylko starego człowieka bez dawnego hamulca.
To jest najprostszy cios w Nietzschego. Człowiek, który odrzucił stare normy, nie staje się przez to mądrzejszy, głębszy, szlachetniejszy ani bardziej prawdziwy. Może stać się tylko bardziej pyszny. Może uznać własne pragnienie za prawo. Może pomylić brak wstydu z wolnością. Może pomylić siłę z prawdą. Może pomylić samowolę z samostanowieniem.
Odrzucenie starej moralności nie daje nowej mądrości. Często odsłania tylko starą głupotę bez kagańca.
Jeśli Nietzsche chce powiedzieć coś więcej — że z takiego przekroczenia może narodzić się typ człowieka wyższy — musi dopiero wykazać, dlaczego przekroczenie miałoby oznaczać wyższość. Tego nie dowozi.
Samo wyjście poza normę niczego jeszcze nie dowodzi.
Człowiek poza starym porządkiem może być wielki, ale może też być żałosny. Może być twórczy, ale może też być tylko bezczelny. Może mieć odwagę, ale może też po prostu stracić wstyd. Może stworzyć własne wartości, ale może też stworzyć własne usprawiedliwienia.
I tu pojawia się najważniejszy problem: Nietzsche myli twórczość wartości z ich prawomocnością.
To, że ktoś stworzył własny system wartości, dowodzi tylko tego, że stworzył własny system wartości. Nie dowodzi, że jest on lepszy od tego, który odrzucił.
Samo „własne” nie znaczy „wyższe”. Samo „nowe” nie znaczy „mądrzejsze”. Samo „poza stadem” nie znaczy „prawdziwsze”. Można stworzyć własną moralność głupszą od odziedziczonej. Można stworzyć zasady wygodne dla własnej pychy. Można stworzyć porządek okrutny, estetycznie efektowny, ale moralnie pusty. Można stworzyć bajkę, która nie prowadzi do żadnej przemiany, lecz tylko pozwala człowiekowi nazwać własne żądze „przekroczeniem”.
Właśnie tutaj „nadczłowiek” staje się pojęciem podejrzanym. Jako figura literacka ma siłę. Człowiek jako lina nad przepaścią to obraz znakomity. Pokazuje napięcie, ryzyko, niespełnienie, przejściowość. Ale jako pojęcie filozoficzne nadczłowiek pozostaje mętny. Nie wiadomo, czy chodzi o twórcę wartości, duchowego arystokratę, człowieka poza moralnością, figurę samoprzezwyciężenia, przyszły typ ludzki czy literacki mit po śmierci nietzscheańskiego wyobrażenia boga.
Ta niejasność nie jest tylko akademickim problemem. Jest groźniejsza. Mgła wokół pojęcia pozwala każdemu dopowiedzieć sobie własnego nadczłowieka. Jeden zobaczy w nim twórcę. Drugi — człowieka bez litości. Trzeci — siebie. Czwarty — przywódcę. Piąty — duchowego wybrańca. Szósty — kogoś, kto nie musi już odpowiadać przed żadnym dawnym prawem.
A to znaczy, że nadczłowiek bardzo łatwo staje się nowym bożkiem.
Nietzsche chciał rozbić stare świątynie, ale zostawił człowiekowi materiał na nową. Usunął boga rozumianego jako podporę starego porządku, a potem podsunął figurę człowieka, który ma stać się sensem ziemi. To brzmi jak antyreligia, ale struktura pozostaje dziwnie religijna: dawny absolut upada, pojawia się nowe wezwanie, nowy ideał, nowa obietnica przekroczenia, nowy język wybranych.
Zbawienie bez boga nadal może zachować strukturę zbawienia. Nadczłowiek bez metafizyki nadal może być metafizycznym cieniem.
W tym miejscu przypomina się inna bajka filozoficzna — „Bajka o tytanach i herosach” Agisa z Cyreny. Jest w niej myśl, która dobrze odsłania słabość nietzscheańskiego mitu: samo zabicie tytanów nie oczyszcza człowieka, jeśli nie rozpozna on, że nadal jest ich dzieckiem. Odrzucenie dawnego autorytetu nie jest jeszcze wolnością; może być tylko początkiem nowej pychy.
Dlatego mit nadczłowieka wydaje się tak podejrzany. Zakłada, że przekroczenie starego porządku może stać się początkiem wyższego człowieka, podczas gdy równie dobrze może być początkiem nowego samozachwytu. Człowiek, który przestał klękać przed dawnym bożkiem, może przecież bardzo szybko postawić ołtarz samemu sobie.
Nie znaczy to, że Nietzsche jest bez wartości. Jako pisarz filozoficzny bywa językowo znakomity. Potrafi tworzyć zdania, które zostają w człowieku: o walce z potworami, o otchłani, o chaosie rodzącym tańczącą gwiazdę. Nietzsche ma błyski prawdziwe.
Problem w tym, że wokół tych błysków kultura zbudowała tytana. A tytan ma ten przywilej, że często przestaje się sprawdzać, czy jego słowa naprawdę dowożą sens. Zamiast pytać: „czy to prawda?”, pyta się: „jak głęboko trzeba to odczytać, żeby wyszło mądre?”.
Tak rodzi się kapłaństwo filozofii.
Nietzsche nie przynosi tu nowej myśli o człowieku. Przynosi nową scenografię dla starego mechanizmu: człowiek traci jednego bożka, więc szuka następnego; odrzuca cudzą świątynię, więc buduje własną; zabija tytana, więc chce zostać tytanem.
Nietzsche nie obalił bajek.
Napisał własną.
Redakcja Reklama Kontakt Nasze portale i blogi
Wszelkie prawa zastrzeżone | Dział tematyczny Mindly.pl | Materiały w publikacjach | Zasady korzystania & Polityka prywatności
