Są takie obszary prawa, w których państwo pokazuje obywatelowi, ile naprawdę znaczy dla niego jego bezpieczeństwo. Prawo spadkowe jest dziś jednym z najbardziej kompromitujących przykładów. Nie dlatego, że jest trudne. Trudne przepisy można jeszcze znieść. Problem polega na czymś znacznie gorszym: państwo stworzyło mechanizm, w którym człowiek może nie dostać jasnej informacji, może próbować zachować się odpowiedzialnie, może chcieć uciec przed cudzymi długami, a mimo to zostać wciągnięty w pułapkę. Potem zaś to samo państwo, zamiast obywatela chronić, mówi mu chłodno, że zadziałał za wcześnie, za późno albo nie tak, jak trzeba. Nie gwarantuje bezpieczeństwa, ale bardzo sprawnie gwarantuje konsekwencje.
Sedno problemu tkwi w dwóch sprzężonych ze sobą patologiach. Pierwsza to formalistyczna obsesja „kolejności” przy odrzucaniu spadku. Druga to brak realnego, skutecznego obowiązku powiadomienia wszystkich rzeczywistych spadkobierców. Te dwa elementy razem tworzą układ, w którym obywatel działa po omacku, ale za skutki pomyłki odpowiada już całkiem realnie. To nie jest wypadek przy pracy. To jest efekt konstrukcji, którą państwo samo zbudowało.
Najpierw sama zasada. W obowiązującym modelu człowiek może formalnie, wyraźnie i jednoznacznie oświadczyć, że nie chce spadku po konkretnej osobie. Może powiedzieć państwu: nie chcę cudzych długów, nie chcę tego ryzyka, odmawiam wejścia w tę sytuację. I co dostaje w odpowiedzi? Nie ochronę. Nie pewność. Nie poszanowanie swojej woli. Dostaje chłodny komunikat: twoje oświadczenie może być bezskuteczne, bo złożyłeś je za wcześnie, jeszcze nie była twoja kolej.
To jest właśnie moment, w którym trzeba przestać udawać, że chodzi o jakiś niewinny „porządek systemowy”. Nie. Tu chodzi o skrajny formalizm, który odrywa prawo od życia. Człowiek nie jest dodatkiem do procedury. To procedura ma służyć człowiekowi. Jeżeli obywatel składa jasne oświadczenie, że nie chce spadku po konkretnej osobie, to państwo powinno tę wolę respektować. Traktowanie takiego oświadczenia jako bezskutecznego tylko dlatego, że zostało złożone wcześniej, nie chroni żadnej elementarnej wartości obywatelskiej. Chroni wyłącznie własną konstrukcję.
Najbardziej oburzające jest to, że obywatel nie jest tu karany za oszustwo, za złą wolę ani za próbę obejścia prawa. Jest karany za ostrożność. Za to, że chciał zawczasu uniknąć cudzego długu. Za to, że próbował zachować się odpowiedzialnie. To jest odwrócenie elementarnej logiki sprawiedliwości. W zdrowym systemie ostrożność powinna być premiowana. W tym systemie bywa unieważniana.
W praktyce oznacza to, że prawo wymaga od obywatela idealnego trafienia w moment, w którym formalnie staje się spadkobiercą. Problem w tym, że ustalenie tej chwili bywa bardzo trudne, zwłaszcza gdy po drodze pojawiają się kolejne osoby z rodziny, wcześniejsi spadkobiercy odpadają z dziedziczenia albo przez długi czas nie ma pewności, kto właściwie powinien wejść do kręgu spadkobierców. Państwo tworzy więc procedurę zależną od precyzyjnej chronologii, a potem udaje zdziwienie, że zwykły człowiek nie potrafi bezbłędnie poruszać się po takim labiryncie.
Jeszcze gorsza jest druga warstwa problemu. Dalsza rodzina bardzo często się nie zna. Ludzie nie utrzymują kontaktu. Nie wiedzą o sobie. Nie mają adresów. Czasem nawet nie wiedzą, że w ogóle mogą po kimś dziedziczyć. I właśnie w takiej sytuacji to państwo powinno przejąć pełną odpowiedzialność za ustalenie wszystkich stron i skuteczne ich poinformowanie. Nie części. Nie tych, których ktoś łaskawie wymienił. Nie tych, o których „wiadomo”. Wszystkich.
Tymczasem obecny model tego nie zapewnia. W efekcie ktoś z dalszej rodziny może nie wiedzieć, że jego termin już biegnie. Może nie wiedzieć, że wcześniejsi spadkobiercy już odpadli. Może nie wiedzieć nawet, że formalnie wszedł do kręgu dziedziczenia. A jednak to on ma potem ponosić skutki. To do niego może przyjść problem. To on może zostać zmuszony do obrony. To on może usłyszeć, że powinien był zadziałać wtedy, kiedy nawet nie wiedział, że cokolwiek od niego zależy.
To jest jedna z najbardziej odrażających cech tego systemu. Państwo nie ma pewności, że obywatel został skutecznie zawiadomiony, nie ma pewności, że wiedział o swojej sytuacji, nie ma pewności, że mógł ją samodzielnie ustalić, ale jeśli się pomyli, problem i tak spadnie na niego. W takiej konstrukcji ryzyko własnej niewydolności informacyjnej państwo po prostu przerzuca na obywatela.
I właśnie tutaj widać, jak obie patologie zaczynają współpracować. Z jednej strony człowiek nie ma gwarancji, że zostanie realnie poinformowany. Z drugiej strony nie może skutecznie odrzucić spadku z wyprzedzeniem. Z trzeciej strony nierzadko nie dostaje jasnej informacji, czy jego kolej już nadeszła. W rezultacie zostaje sam wobec mechanizmu, którego nie kontroluje, nie rozumie i którego nie ma jak bezpiecznie obejść. A jeśli się pomyli, skutki mogą być majątkowo bardzo poważne.
To trzeba powiedzieć wprost. Państwo nie tylko dziś pilnuje tej pułapki. Państwo ją najpierw stworzyło. To ustawodawca zbudował model oparty na sztywnej „kolejności”, od której uzależniono skuteczność odrzucenia spadku. To ustawodawca nie nałożył bezwzględnego obowiązku ustalenia i zawiadomienia wszystkich rzeczywistych spadkobierców. A później sądy utrwaliły ten model, uznając, że obywatel, który zadziałał „za wcześnie”, zostaje bez ochrony.
To nie jest więc przypadkowa luka, która komuś umknęła. To jest konsekwencja źle zaprojektowanego systemu. Państwo stworzyło formalistyczny mechanizm, potem zaakceptowało jego skutki, a na końcu przerzuciło ich ciężar na człowieka. Właśnie dlatego oburzenie wobec tego modelu nie jest przesadą. Ono jest adekwatne do skali problemu.
Nie wolno tego sporu sprowadzać do wąskiej dyskusji o tym, jak interpretować jeden przepis. Tu chodzi o coś znacznie poważniejszego. Chodzi o standard państwa prawa i o realną ochronę obywatela. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej nie jest ozdobą na ścianie sądu. Ma chronić człowieka właśnie przed takimi mechanizmami, w których formalizm zaczyna zjadać sprawiedliwość.
Art. 2 Konstytucji mówi, że Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Z tej zasady wynika także obowiązek budowania prawa w sposób, który nie zastawia na obywatela pułapek i nie przerzuca na niego skutków niejasności samego systemu. Art. 45 gwarantuje prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy przez sąd. Art. 64 zapewnia ochronę własności i innych praw majątkowych oraz prawa dziedziczenia. Jeżeli państwo tworzy model, w którym obywatel może nie zostać realnie poinformowany, nie może skutecznie zabezpieczyć się z wyprzedzeniem, a mimo to ponosi lub może ponieść skutki majątkowe, to taki model pozostaje w głębokim konflikcie z konstytucyjnym standardem ochrony człowieka.
To właśnie dlatego nie wystarczy banalne tłumaczenie, że „tak stanowi ustawa”. Ustawa nie stoi ponad Konstytucją. Przeciwnie, to Konstytucja wyznacza granice tego, co państwo może zrobić obywatelowi w imię porządku prawnego. Jeżeli porządek prawny zaczyna działać jak zasadzka, to problem nie jest już wyłącznie ustawowy. Problem staje się ustrojowy.
Nie da się uczciwie mówić o ochronie praw majątkowych, jeśli wyraźne odrzucenie spadku może zostać potraktowane jak nic niewarty papier tylko dlatego, że złożono je w niewłaściwym momencie proceduralnej układanki. Nie da się uczciwie mówić o zaufaniu obywatela do państwa, jeśli państwo samo tworzy mgłę informacyjną, a później karze człowieka za to, że się w niej zgubił. Nie da się uczciwie mówić o sprawiedliwości, jeśli ryzyko błędów systemu i braków informacyjnych spada nie na instytucję, ale na obywatela.
To wszystko nie jest wyłącznie publicystyczną oceną. Podobne sprawy dostrzegł również Rzecznik Praw Obywatelskich. W jednej z głośnych spraw RPO opisał przypadek córki, która odrzuciła obciążony długami spadek po matce, a mimo to sąd uznał ją za spadkobierczynię. Wierzyciele wszczęli już przeciwko niej postępowania egzekucyjne. Rzecznik wniósł w tej sprawie skargę nadzwyczajną i powiązał problem wprost z art. 64 Konstytucji, czyli z ochroną prawa własności i innych praw majątkowych.
To bardzo ważne. Pokazuje bowiem, że nie mówimy tu o emocjonalnej przesadzie czy o publicystycznym efekciarstwie. Nawet organ stojący na straży praw obywatelskich dostrzega, że podobne rozstrzygnięcia mogą prowadzić do naruszenia konstytucyjnej ochrony majątku jednostki. To powinno być dla ustawodawcy i sądów sygnałem alarmowym. Tymczasem zamiast poważnej naprawy system nadal działa tak, jak działał.
W całej tej sprawie szczególnie odpycha jedno: urzędowy spokój, z jakim podobne mechanizmy bywają bronione. Jakby wszystko było w porządku, skoro zgadzają się terminy, zgadza się konstrukcja i zgadza się formalna logika przepisu. Tylko że życie ludzkie nie jest ćwiczeniem z elegancji dogmatycznej. Tu chodzi o realne długi, realny stres, realne postępowania i realne ryzyko zniszczenia komuś spokoju, majątku, a czasem zwyczajnie życia.
Jeśli system bardziej chroni własną proceduralną elegancję niż człowieka przed wejściem w cudze zobowiązania, to taki system jest moralnie skompromitowany. Jeśli obywatel nie ma gwarancji pełnej informacji, jeśli nie może skutecznie odrzucić spadku z wyprzedzeniem, jeśli nie otrzymuje jasnej odpowiedzi, gdzie stoi w kolejności dziedziczenia, a mimo to może ponosić skutki majątkowe, to nie mamy do czynienia z wymiarem sprawiedliwości. Mamy do czynienia z proceduralną pułapką. Chłodno uzasadnianą. Formalnie dopracowaną. Ale wciąż pułapką.
Nie wystarczy poprawić formularza. Nie wystarczy dopisać zdania w pouczeniu. Nie wystarczy urzędowo przyznać, że „praktyka wymaga doprecyzowania”. Trzeba rozbić sam rdzeń tej chorej konstrukcji.
Po pierwsze, państwo musi mieć bezwzględny obowiązek ustalenia i skutecznego poinformowania wszystkich rzeczywistych spadkobierców. Wszystkich, a nie tylko tych, którzy są znani sądowi na podstawie niepełnych papierów, cudzych oświadczeń i fragmentarycznej wiedzy. Jeżeli skutki majątkowe mają dotknąć konkretnego człowieka, państwo ma obowiązek najpierw go skutecznie zawiadomić.
Po drugie, trzeba skończyć z formalistycznym kultem „kolejności” jako warunku skuteczności odrzucenia spadku. Ta zasada niczemu sensownemu nie służy z punktu widzenia ochrony obywatela. Jeżeli ktoś formalnie i jednoznacznie odrzuca spadek po konkretnej osobie, jego wola powinna być skuteczna najpóźniej z chwilą, gdy rzeczywiście staje się spadkobiercą. Bez proceduralnej ruletki. Bez gry w sekundy. Bez karania za ostrożność.
Po trzecie, obywatel pytający o swoją sytuację spadkową powinien dostać jasną informację ochronną. Nie można z jednej strony budować systemu zależnego od kolejności i terminów, a z drugiej odmawiać człowiekowi wskazania, czy właśnie wpadł w ten mechanizm. To nie jest luksus. To jest minimum uczciwości państwa wobec obywatela.
Dziś państwo zachowuje się tak, jakby chciało mieć wszystkie przywileje i żadnej odpowiedzialności. Nie chce jasno informować wszystkich spadkobierców. Nie chce brać pełnej odpowiedzialności za ustalenie całego kręgu osób. Nie chce uznawać zawczasu złożonego odrzucenia, choć jego sens jest oczywisty. Ale za to chce zachować pełną gotowość do wyciągania skutków majątkowych. To nie jest tylko model wadliwy. To jest model moralnie skompromitowany i, w mojej ocenie, nie do pogodzenia z konstytucyjnym obowiązkiem ochrony obywatela.
Państwo prawa powinno chronić człowieka przed pułapką.
A nie najpierw ją budować, potem jej pilnować, a na końcu wystawiać obywatelowi rachunek.
Autor: Grzegorz Wiśniewski, red. naczelny Mindly.pl, CEO Soluma Group, CEO Soluma Interactive.
Redakcja Reklama Kontakt Nasze portale i blogi
Wszelkie prawa zastrzeżone | Dział tematyczny Mindly.pl | Materiały w publikacjach | Zasady korzystania & Polityka prywatności
