Spider’s Web od dłuższego czasu pikuje w dół. Nigdy nie było to dla mnie medium wysokich lotów, ale kiedyś przynajmniej próbowało trzymać się technologii, internetu i tematów, które miały jakiś ciężar. Dziś coraz częściej wygląda jak serwis walczący o przetrwanie za pomocą pudelkowych klików, wielkich tytułów i tekstów pisanych pod szybkie wzruszenie albo szybkie zdziwienie. Rozumiem mechanizm: rynek mediów jest brutalny, reklama nie płaci jak dawniej, a klik trzeba dowieźć. Ale tekst o tym, że „Einstein wiedział, że czas nie istnieje”, przelał czarę goryczy. Bo tu nie mamy tylko clickbaitowego tytułu. Mamy pomieszanie fizyki, filozofii, metafory i egzystencjalnego bajania w jedną publicystyczną mgłę.
Spider’s Web opublikował tekst pod tytułem „Einstein wiedział, że czas nie istnieje. A czy my chcemy to wiedzieć?”. Już sam tytuł pokazuje problem: z bardzo złożonego zagadnienia z pogranicza fizyki, filozofii czasu i interpretacji teorii względności robi się efektowną tezę pod kliknięcie.
Nie chodzi o to, że o czasie nie wolno pisać popularnie. Nie chodzi też o to, że wszechświat blokowy, eternalizm czy koncepcje Juliana Barboura są tematami nieważnymi. Są ważne i ciekawe. Problem zaczyna się wtedy, gdy model fizyczny, interpretacja filozoficzna i metafora literacka zostają zmieszane w jeden komunikat: „czas nie istnieje, Einstein to wiedział, a my tylko nie chcemy przyjąć tego do wiadomości”.
To nie jest precyzyjna popularyzacja nauki. To jest publicystyczna mgła.
Einstein nie ogłosił, że czas nie istnieje. Szczególna teoria względności z 1905 roku była formalnym sposobem opisu zjawisk, w których wcześniejszy, newtonowski schemat przestawał wystarczać. Chodziło między innymi o elektrodynamikę ciał w ruchu, stałość prędkości światła, synchronizację zegarów i zależność pomiarów od układu odniesienia.
To nie jest to samo, co metafizyczna deklaracja: „czas jest iluzją”.
I tu trzeba być dokładnym: teoria względności nie tyle odsłoniła, czym czas jest „sam w sobie”, ile stworzyła skuteczny schemat opisu wybranych zależności między pomiarem czasu, ruchem, światłem, grawitacją, przestrzenią i układem odniesienia. To, że schemat działa w określonym zakresie, nie znaczy jeszcze, że jest dosłowną ontologią rzeczywistości.
Model może być bardzo dobry. Może być lepszy od poprzedniego. Może pozwalać przewidywać zjawiska, których wcześniejszy model nie obejmował. Ale nadal pozostaje modelem. A model zawsze coś upraszcza, coś wybiera, coś pomija i działa w określonym zakresie.
Można więc powiedzieć ostrożnie: teoria względności pokazuje, że w danym modelu fizycznym czas nie musi być absolutnym, wspólnym dla całego wszechświata zegarem, odmierzającym wszystkim to samo „teraz”. Ale właśnie słowa „w danym modelu” są tutaj kluczowe. Oznaczają, że mówimy o określonym schemacie opisu, a nie o uniwersalnym i ostatecznym obrazie rzeczywistości.
Jeśli w tym schemacie czas zostaje opisany inaczej niż w potocznej intuicji, nie znaczy to jeszcze, że czas „naprawdę nie istnieje”. Znaczy tylko, że w tym aparacie pojęciowym i matematycznym pełni inną funkcję niż w prostszym, codziennym obrazie świata.
To zasadnicza różnica. Wniosek z modelu nie jest automatycznie wnioskiem o rzeczywistości samej w sobie. Model może być bardzo skuteczny, ale nadal pozostaje selektywnym uproszczeniem. Dlatego wyprowadzanie z niego opowieści o gotowej przyszłości, braku wolnej woli albo życiu jako odgrywaniu zapisanej sceny jest nadużyciem. To nie jest fizyczny wniosek. To metafizyczny dodatek doczepiony do formalnego schematu.
Spider’s Web robi tutaj pierwszy przeskok. Bierze model opisu zjawisk i podaje go tak, jakby był gotowym werdyktem o naturze rzeczywistości.
Najlepsza analogia jest prosta: mapa metra w 2D.
Taka mapa może być świetnym narzędziem. Pokazuje stacje, kolejność przystanków, przesiadki, przebieg linii. Ułatwia poruszanie się po mieście. Ale nikt rozsądny nie powie, że skoro mapa metra jest płaska i schematyczna, to miasto naprawdę jest płaskie, ulice są kolorowymi kreskami, a odległości między punktami odpowiadają temu, co widać na diagramie.
Mapa działa, ale nie jest dosłowną rzeczywistością.
Tak samo model fizyczny może być skuteczny, elegancki i może przewidywać bardzo wiele zjawisk, ale nie musi być prostym obrazem „tego, czym świat jest sam w sobie”. Teoria względności to potężny aparat opisu, a nie poetycka licencja na zdanie: „czas nie istnieje”.
Popularnonaukowy błąd zaczyna się wtedy, gdy skuteczność schematu bierze się za dowód, że schemat jest światem. Tak jakby z mapy metra w 2D wyciągnąć wniosek, że miasto naprawdę jest płaskim diagramem z kolorowych linii.
Spider’s Web przywołuje Hermanna Minkowskiego i jego ideę czasoprzestrzeni. To ważny trop, ale znów wymaga precyzji. Minkowski nie dał ludzkości bezpośredniego wglądu w strukturę rzeczywistości. Dał kolejny, bardzo elegancki i skuteczny schemat formalny, w którym zdarzenia można opisywać jako elementy czterowymiarowej czasoprzestrzeni.
Ten schemat porządkuje relacje między czasem i przestrzenią w teorii względności. Pozwala inaczej zapisać zależności między zdarzeniami, ruchem i pomiarem. Ale nadal pozostaje modelem. Nie jest literalnym obrazem rzeczywistości samej w sobie.
Dlatego z faktu, że w modelu Minkowskiego zdarzenia można przedstawić w czterowymiarowej strukturze, nie wynika automatycznie, że całe życie każdego człowieka jest gotowym filmem, że przyszłe decyzje „już istnieją” albo że czas nie istnieje. To są dodatkowe interpretacje, nie sam model.
Minkowski zrobił z fizycznej mapy inną mapę — dokładniejszą dla określonego typu podróży, ale nadal mapę. Nie znaczy to, że nagle trzymamy w ręku samo miasto, z całą jego ontologiczną strukturą.
Spider’s Web idzie jednak właśnie w tę stronę. Najpierw pojawia się powieść, potem bohater zamknięty w scenie, później czterowymiarowa struktura, potem gotowy film, następnie wolna wola, Barbour, Everett i nieskończona biblioteka wszystkich możliwych filmów. Brzmi efektownie. Tylko że efektowność nie zastępuje precyzji.
Koncepcja wszechświata blokowego mówi w dużym uproszczeniu, że przeszłość, teraźniejszość i przyszłość można traktować jako części jednej czterowymiarowej struktury. To stanowisko jest powiązane z eternalizmem, czyli poglądem, że nie tylko teraźniejsze byty lub zdarzenia mają status realności.
Ale to jest stanowisko w sporze o czas. Nie prosta notatka z laboratorium.
Istnieją różne filozoficzne ujęcia czasu: presentyzm, eternalizm, koncepcja rosnącego bloku, różne wersje teorii A i teorii B. Nowoczesna fizyka dostarcza narzędzi, które te spory zaostrzają i porządkują, ale nie zamyka ich jednym zdaniem. Tym bardziej nie zamyka ich hasłem: „Einstein wiedział, że czas nie istnieje”.
I to jest główny błąd Spider’s Web. Tekst bierze jedną mocną interpretację, dokleja do niej nazwiska wielkich fizyków i nadaje jej ton niemal objawiony.
W tekście pojawia się Julian Barbour, autor książki „The End of Time”. Barbour rzeczywiście broni tezy, że czas nie jest fundamentalną własnością rzeczywistości. To interesująca i radykalna propozycja. Ale przywołanie Barboura nie oznacza, że „fizycy mówią nam, że czas jest iluzją”.
To tak, jakby wziąć jedną skrajną, filozoficznie mocną interpretację i zrobić z niej głos całej nauki.
Uczciwie należałoby napisać: istnieją fizycy i filozofowie fizyki, którzy bronią poglądu, że czas nie jest fundamentalny albo że nasze doświadczenie upływu czasu nie odpowiada podstawowej strukturze teorii. Ale istnieje też poważny spór o to, jak należy rozumieć czas, stawanie się, teraźniejszość i relację między fizyką a doświadczeniem.
To zdanie jest mniej klikalne. Ale jest bliżej prawdy.
Jest jeszcze jeden problem, o którym popularnonaukowe teksty tego typu zwykle milczą. Teoria względności jest jednym z najskuteczniejszych modeli fizycznych, ale nie jest kompletnym, uniwersalnym opisem całej rzeczywistości. Ma określony zakres zastosowania i nie rozwiązuje wszystkich problemów fizyki. Szczególnie dobrze widać to tam, gdzie pojawia się napięcie między ogólną teorią względności a mechaniką kwantową.
To bardzo ważne. Skoro mówimy o modelu o określonym zakresie, to tym bardziej nie należy wyciągać z niego radykalnych wniosków o wszystkim: o istnieniu czasu, przyszłości, ludzkiej sprawczości, wolnej woli czy sensie doświadczenia „teraz”.
Jeśli narzędzie jest ograniczone zakresem, to również wnioski z niego wymagają ograniczeń. Można powiedzieć, że w ramach danego modelu czas zachowuje się inaczej niż w potocznej intuicji. Można powiedzieć, że model relatywistyczny bardzo skutecznie opisuje określone zależności między pomiarem, ruchem, światłem, grawitacją i przestrzenią. Nie można jednak uczciwie powiedzieć: skoro ten model tak działa, to czas naprawdę nie istnieje, przyszłość już jest, a człowiek tylko odgrywa gotową scenę.
Jeżeli model nie jest kompletnym opisem wszystkiego, to wyciąganie z niego uniwersalnych wniosków o naturze czasu, przyszłości i wolnej woli jest intelektualnie nieuczciwe. To nie jest odwaga myślenia. To pomylenie narzędzia z wyrocznią.
W tym sensie radykalne wnioski Spider’s Web są nie tylko uproszczeniem. Są uproszczeniem zbudowanym na innym uproszczeniu. Najpierw model zostaje potraktowany jak świat, potem jego interpretacja zostaje potraktowana jak fakt, a na końcu z tego faktu robi się opowieść o ludzkim losie.
Osobny problem to fragment o interpretacji wielu światów Everetta. Spider’s Web przechodzi od wszechświata blokowego do wielu światów i sugeruje obraz „nieskończonej biblioteki wszystkich możliwych filmów”. To już bardzo luźne sklejanie różnych porządków.
Wszechświat blokowy jest związany z filozofią czasu i interpretacją czasoprzestrzeni. Interpretacja wielu światów dotyczy mechaniki kwantowej. Problem wolnej woli jest jeszcze innym zagadnieniem: filozoficznym, psychologicznym, neurobiologicznym i metafizycznym. Da się te tematy zestawiać, ale trzeba to robić ostrożnie. Inaczej powstaje naukowo brzmiący kolaż.
I właśnie taki kolaż dostajemy: Einstein, Minkowski, Barbour, Everett, Nolan, Garland, świadomość, wolna wola, gotowy film, wszystkie możliwe filmy. Wszystko brzmi znajomo, wszystko jest „kosmiczne”, wszystko ma ciężar wielkiej tajemnicy. Ale struktura argumentu się rozłazi.
Najbardziej komiczny moment zaczyna się wtedy, gdy z formalnego modelu opisu czasu i przestrzeni próbuje się wyprowadzać opowieść o wolnej woli. To już nie jest nawet odważna popularyzacja fizyki. To jest życzeniowy bełkot zbudowany na pomieszaniu poziomów.
Teoria względności nie jest traktatem o ludzkiej sprawczości. Schemat Minkowskiego nie jest psychologicznym opisem decyzji. Wszechświat blokowy nie jest automatycznym dowodem, że człowiek tylko odgrywa gotową rolę. To są różne porządki: fizyczny, matematyczny, filozoficzny, psychologiczny i egzystencjalny.
Spider’s Web robi właśnie ten przeskok: skoro w pewnym modelu można opisać zdarzenia jako elementy czterowymiarowej struktury, to zaraz pojawia się gotowy film, a z gotowego filmu robi się pytanie o wolną wolę. Tylko że to nie wynika z modelu. To zostaje do niego dopisane.
Z uproszczonego schematu opisu wybranych zjawisk fizycznych powstaje publicystyczna metafizyka. Najpierw model zostaje potraktowany jak rzeczywistość, potem interpretacja jak fakt, a na końcu metafora jak wniosek naukowy. W ten sposób nie wyjaśnia się wolnej woli. W ten sposób produkuje się efektowną mgłę.
Jeżeli mapa metra nie jest miastem, to tym bardziej nie da się z niej wyprowadzić wniosku, czy pasażerowie mają wolną wolę. Można z niej odczytać przystanki, przesiadki i przebieg linii. Nie można na jej podstawie rozstrzygać, czy człowiek naprawdę wybrał trasę, czy tylko odegrał scenę zapisaną w strukturze miasta.
I dokładnie tak samo jest tutaj. Z modelu czasoprzestrzeni można wyprowadzać pewne konsekwencje fizyczne i matematyczne. Nie można bez dodatkowych założeń robić z niego gotowej odpowiedzi na pytanie, czy człowiek jest sprawczy.
Najbardziej problematyczne jest zdanie końcowe: „Fizycy mówią nam, że czas jest iluzją”.
Nie. Tak mówią niektórzy autorzy, w ramach określonych interpretacji. Fizyka mówi raczej, że czas w nowoczesnych teoriach nie jest prostym, absolutnym tłem znanym z intuicji codziennej. Mówi, że pomiar czasu zależy od warunków, układu odniesienia, grawitacji, ruchu i geometrii czasoprzestrzeni. Mówi, że jednoczesność nie jest tak oczywista, jak wydaje się w potocznym obrazie świata.
Ale to nadal nie jest to samo, co „czas nie istnieje”.
Teoria względności bardzo wiele przewiduje i bardzo dobrze działa w swoim zakresie. Pozwala opisywać zjawiska związane z dużymi prędkościami, grawitacją, orbitami, precyzyjnymi zegarami czy systemami satelitarnymi. Nie jest jednak kompletną teorią wszystkiego i nie rozwiązuje ostatecznie problemu czasu, zwłaszcza w kontekście napięcia między ogólną teorią względności a mechaniką kwantową.
Dlatego twierdzenie, że Einstein „wiedział, że czas nie istnieje”, jest nie tylko przesadzone. Ono ustawia czytelnika w fałszywym miejscu. Zamiast pokazać różnicę między modelem, interpretacją i metaforą, miesza te trzy poziomy i podaje je jako jedną głęboką prawdę.
W fizyce modele są konieczne. Bez modeli nie da się liczyć, przewidywać, porównywać wyników ani budować kolejnych teorii. Ale model nie jest światem. Jest sposobem uporządkowania określonych danych i relacji.
To banalne, ale właśnie ten banał ginie w tekstach udających głębię. Jeśli model dobrze działa, można powiedzieć, że jest skuteczny. Można powiedzieć, że jest lepszy od poprzedniego w określonym zakresie. Można powiedzieć, że pozwala przewidywać zjawiska, których prostszy model nie obejmował.
Nie można jednak bez dodatkowego uzasadnienia powiedzieć: skoro model tak opisuje relacje między pomiarami, to rzeczywistość sama w sobie dokładnie taka jest.
To szczególnie ważne przy czasie, bo tu bardzo łatwo przejść od matematycznego języka do wielkich zdań o życiu, śmierci, wolnej woli i sensie istnienia. Tylko że te wielkie zdania nie wynikają automatycznie z równań. Są dopisane później.
I właśnie dlatego interpretacje o wolnej woli są w takich tekstach tak śmieszne. Z uproszczonego modelu opisu świata i czasu generuje się życzeniowy bełkot. Autor bierze schemat, traktuje go jak rzeczywistość, a potem na tej podstawie zaczyna opowiadać o ludzkim losie.
To nie jest wniosek z fizyki. To metafizyka z doczepioną etykietką „nauka”.
Można oczywiście powiedzieć: to przecież felieton. I rzeczywiście, Spider’s Web oznacza tekst jako felieton. Tyle że felieton publikowany w dziale „Nauka” i oparty na nazwiskach Einsteina, Minkowskiego, Barboura oraz Everetta nadal powinien pilnować granicy między poetyckim obrazem a twierdzeniem o fizyce.
Szczególnie wtedy, gdy autor sam pisze, że to „wcale nie jest metafora”.
Bo właśnie jest. A przynajmniej w dużej części jest to metafora, interpretacja i narracyjny skrót. Nie czysty opis fizycznej rzeczywistości.
Felieton może prowokować. Może upraszczać. Może budować mocne obrazy. Ale jeśli podpina się pod naukę i korzysta z nazwisk wielkich fizyków, powinien przynajmniej jasno oddzielać to, co wynika z modelu, od tego, co jest interpretacją, spekulacją albo literackim obrazem.
Uczciwy tekst mógłby brzmieć tak:
Teoria względności stworzyła skuteczny schemat opisu wybranych relacji między czasem, przestrzenią, ruchem, światłem i grawitacją. Pokazała, że nie ma prostego, absolutnego „teraz” wspólnego dla całego wszechświata w takim sensie, w jakim wyobraża to sobie intuicja codzienna. Geometryczne ujęcie czasoprzestrzeni sprzyja niektórym interpretacjom, takim jak wszechświat blokowy. Nie oznacza to jednak prostego dowodu, że czas nie istnieje. Oznacza raczej, że nasze codzienne wyobrażenie czasu jako jednolitego strumienia może być niewystarczające w pewnych modelach fizycznych.
To byłoby dobre. Nadal ciekawe. Nadal mocne. Nadal filozoficzne.
Ale mniej napompowane.
Spider’s Web wybrał inną drogę: tytułową tezę, wielkie nazwiska, filmowe metafory i finał w stylu „odgrywajmy dalej nasze teraz”. Tylko że między dobrym zdaniem do trailera a rzetelną popularyzacją nauki jest różnica.
I w tym tekście ta różnica została zatarta.
Redakcja Reklama Kontakt Nasze portale i blogi
Wszelkie prawa zastrzeżone | Dział tematyczny Mindly.pl | Materiały w publikacjach | Zasady korzystania & Polityka prywatności
