Jest taki rodzaj ciszy, który nie wynika z braku tematów. Wynika z lęku. Ktoś coś tłumaczy, padają skróty, skróty gonią skróty, a my kiwamy głową, jakbyśmy łapali sens. W środku jednak rośnie napięcie: „Nie dopytam, bo wyjdę na głupiego”. I oto rodzi się drobne kłamstwo, które z czasem potrafi urosnąć do rozmiaru ściany. Ściany między ludźmi, ściany w pracy, ściany w rodzinie, ściany w całej rozmowie publicznej.
Wstyd niewiedzy to jedna z najbardziej powszechnych emocji, a jednocześnie jedna z najbardziej ukrytych. Bo nikt nie lubi się do niego przyznawać. Łatwiej jest udawać, że wszystko jasne, niż powiedzieć proste: „Nie rozumiem, możesz powtórzyć?”. Łatwiej jest zrobić minę „ogarniam”, niż przyznać, że temat uciekł na trzecim zdaniu. A później wracamy do domu i czujemy, że niby byliśmy w rozmowie, ale nic z niej nie mamy. Tylko zmęczenie i lekki wstyd, którego nie chcemy nazwać.
W teorii wszyscy wiemy, że nie da się wiedzieć wszystkiego. W praktyce w wielu środowiskach niewiedza jest traktowana jak dowód niekompetencji. Tak jakby człowiek musiał mieć w głowie encyklopedię, żeby zasłużyć na szacunek. To jest błąd myślenia, ale bardzo skuteczny: łączy fakt („nie wiem”) z oceną („jestem gorszy”).
Do tego dochodzi presja, żeby być szybkim. W rozmowach cenimy błyskotliwość, ripostę, natychmiastową opinię. Mało kto nagradza zdanie: „Potrzebuję chwili, żeby to przemyśleć”. A jeszcze mniej osób nagradza pytanie, które odsłania lukę w rozumieniu. W takim klimacie ludzie uczą się jednego: lepiej mówić cokolwiek, byle brzmiało pewnie, niż przyznać, że trzeba dopytać.
To nie jest tak, że ludzie udają bez powodu. Czasem to jest strategia przetrwania. Jeśli pracujesz w miejscu, gdzie każde pytanie jest komentowane z wyższością, gdzie ktoś rzuca „serio tego nie wiesz?”, to po kilku takich sytuacjach człowiek zaczyna się chronić. Milczy. Notuje. Kombinuje po cichu. Dopytuje dopiero poza salą, najlepiej w prywatnej wiadomości. Albo wcale.
Psychologowie opisują to w pracy zespołów jako ryzyko interpersonalne: mówienie wprost, przyznanie się do niewiedzy, zgłoszenie wątpliwości może kosztować wizerunkowo. Jeśli środowisko nie daje poczucia bezpieczeństwa, ludzie wybierają milczenie, nawet gdy to milczenie szkodzi jakości decyzji. Wtedy w firmie niby jest „zgoda”, ale to zgoda zbudowana na omijaniu prawdy, a nie na zrozumieniu.
Jest jeszcze drugi mechanizm, subtelniejszy. Czasem my nawet nie wiemy, że nie rozumiemy. Brzmi paradoksalnie, ale to bardzo ludzkie. Człowiek potrafi mieć wrażenie, że „ogarnia temat”, dopóki nie musi go naprawdę wyjaśnić krok po kroku. Gdy przychodzi moment: „Dobra, to wytłumacz, jak to działa”, nagle robi się pusto. Okazuje się, że w głowie była mglista mapa, a nie realne zrozumienie.
To zjawisko bywa opisywane jako „iluzja głębi wyjaśniania”: myślimy, że rozumiemy złożone rzeczy głębiej, niż rozumiemy w rzeczywistości. Dopiero próba wyjaśnienia odsłania, jak dużo jest w tym intuicji, skrótów i pewności na kredyt. To ważne, bo pokazuje, że wstyd niewiedzy ma czasem dodatkową warstwę: nie tylko boimy się pytać, ale też nie zawsze potrafimy rozpoznać moment, w którym pytanie jest konieczne.
W relacjach prywatnych wstyd niewiedzy potrafi działać jak cichy sabotaż. Ktoś opowiada o pracy, o pasji, o problemie, a druga strona udaje, że rozumie, żeby nie wyjść na „nieogarniętą”. Tylko że udawanie ma swoją cenę: z czasem znika ciekawość. Znika prawdziwe dopytywanie. Znika poczucie, że można w domu powiedzieć: „wytłumacz mi to jak dziecku”.
Relacje żyją z ciekawości. Jeśli ciekawość przegrywa ze wstydem, rozmowa zamienia się w równoległe monologi. Każdy mówi w swoim języku, a nikt nie ma odwagi powiedzieć: „Stop, pogubiłem się”. Później ludzie narzekają, że „nie umiemy rozmawiać”. A często problemem nie jest brak tematów, tylko brak bezpiecznego przyznania: „nie wiem”.
W debacie publicznej wstyd niewiedzy miesza się z inną presją: presją posiadania opinii na wszystko. Ktoś wrzuca nagłówek, ktoś udostępnia, wszyscy mają stanowisko po trzydziestu sekundach. W tej sytuacji pytanie „czy ja na pewno to rozumiem?” brzmi jak zdrada własnej drużyny. Lepiej powiedzieć coś mocno, pewnie i bez wątpliwości. Wtedy jesteś „wyrazisty”.
Ale wyrazistość bez rozumienia jest jak głośnik bez muzyki. Jest dźwięk, nie ma treści. Wstyd niewiedzy sprawia, że ludzie unikają pytań, a bez pytań nie ma doprecyzowania. Bez doprecyzowania zostają uproszczenia. A uproszczenia są paliwem konfliktu.
Najprostszy sposób, żeby osłabić wstyd niewiedzy, to zmienić to, co nagradzamy. Wiele osób przez lata uczyło się, że liczy się „dobra odpowiedź”. A przecież w dorosłym życiu często bardziej liczy się „dobre pytanie”. Dobre pytanie porządkuje temat. Ujawnia założenia. Wyciąga na wierzch to, co było mgliste.
Jeśli w domu, w zespole albo w grupie znajomych zacznie się traktować pytania jako coś normalnego, a nie kompromitującego, dzieje się coś ciekawego: ludzie szybciej łapią wspólny język. Jest mniej udawania. Mniej domysłów. Mniej frustracji, która wybucha dopiero wtedy, gdy konsekwencje nieporozumienia stają się kosztowne.
Wstyd niewiedzy nie znika od hasła „nie wstydź się”. To tak nie działa. Dużo skuteczniejsze są techniki, które pozwalają pytać bez poczucia, że wystawiamy się na strzał. Chodzi o język, który nie brzmi jak przeprosiny za istnienie.
W praktyce te proste rzeczy robią ogromną robotę, bo zmieniają dynamikę rozmowy. Zamiast udawać, zaczynamy budować wspólny sens. A wspólny sens jest podstawą porozumienia, nawet gdy się nie zgadzamy.
Jest jeszcze jedna rzecz, o której rzadko się mówi: wstyd niewiedzy rośnie tam, gdzie tłumaczący buduje swoją przewagę na niezrozumieniu innych. Są ludzie, którzy lubią brzmieć mądrze, więc mówią skomplikowanie. Są też tacy, którzy mylą klarowność z prostactwem, jakby jasny język był mniej wartościowy.
A prawda jest brutalnie prosta: jeśli umiesz coś naprawdę, potrafisz to wyjaśnić normalnie. Bez teatru. Bez wywyższania się. Bez karania pytaniami. Wtedy pytania nie są atakiem, tylko częścią procesu. A proces to jest właśnie życie: dochodzenie do zrozumienia, a nie udawanie, że już się je ma.
Jeśli chcesz, żeby ludzie przy Tobie pytali, dawaj sygnały bezpieczeństwa. Czasem wystarczy jedno zdanie: „Dobre pytanie”. Albo: „To jest nieintuicyjne, spokojnie”. Albo: „Też kiedyś tego nie rozumiałem”. To są drobne gesty, które potrafią otworzyć rozmowę bardziej niż godzinne szkolenie z komunikacji.
Wstyd niewiedzy nie zniknie całkowicie, bo jest w nim ludzki lęk przed oceną. Ale można go oswoić. I warto, bo cena udawania jest wysoka: błędne decyzje, nieporozumienia, frustracja, poczucie samotności w relacjach, atmosfera w pracy, w której ludzie grają role zamiast rozwiązywać problemy.
„Nie wiem” nie jest końcem rozmowy. To jest jej początek. „Nie wiem” jest bramą do pytania. Pytanie jest bramą do zrozumienia. A zrozumienie jest bramą do lepszego życia z innymi ludźmi. Bez udawania. Bez min „ogarniam”. Bez tej męczącej gry, w której wszyscy chcą wyglądać na pewnych, a potem nikt nie jest pewny niczego.
Autor: Grzegorz Wiśniewski, red. naczelny Mindly.pl, CEO Soluma Group, CEO Soluma Interactive.
Redakcja Reklama Kontakt Nasze portale i blogi
Wszelkie prawa zastrzeżone | Dział tematyczny Mindly.pl | Materiały w publikacjach | Zasady korzystania & Polityka prywatności
