Ocieplanie i remont elewacji a jerzyki oraz nietoperze: jak przeprowadzić prace zgodnie z prawem i zdrowym rozsądkiem

Termomodernizacja i remont elewacji to jedne z najbardziej wrażliwych przedsięwzięć w budynkach wielo- i jednorodzinnych. W szczelinach ocieplenia, w stropodachach i pod parapetami swoje schronienia zakładają gatunki podlegające ochronie gatunkowej – w tym jerzyki i liczne gatunki nietoperzy. Zlekceważenie tego faktu grozi nie tylko konfliktem z mieszkańcami i aktywistami, ale też realnymi sankcjami prawnymi. Ten tekst pokazuje, jak zaplanować i zrealizować prace tak, by budynek zyskał ciepło i estetykę, a przyroda – szacunek i bezpieczne siedliska.

Dlaczego to ważne właśnie przy elewacji i dachu

Jerzyki, wróble, mazurki czy kawki wykorzystują najmniejsze nawet szczeliny w elewacjach i stropodachach jako miejsca lęgowe. Nietoperze z kolei chętnie wybierają przestrzenie pod pokryciem dachowym, dylatacje i pustki w murze jako dzienne kryjówki lub zimowiska. Z punktu widzenia prawa chronione jest nie tylko samo zwierzę, ale również jego gniazda i miejsca rozrodu oraz regularnego przebywania. W praktyce oznacza to, że na etapie remontu nie wolno bez decyzji administracyjnej niszczyć gniazd, zamurowywać żywych zwierząt ani uniemożliwiać im powrotu do dotychczasowych schronień.

Mit „sztywnego okresu lęgowego” i co z tego wynika

W obiegu funkcjonuje prosta zasada: „od 1 marca do 15 października nie prowadzi się prac”. To jednak skrót myślowy. Okres lęgowy ptaków jest zróżnicowany gatunkowo i zależy od pogody; nietoperze z kolei mają inną fenologię (okresy rozrodu, migracji i zimowania). Wnioski są dwa. Po pierwsze – o faktycznych terminach decydują obserwacje przyrodnicze, a nie kartka z ogłoszenia. Po drugie – nawet poza potocznym „sezonem lęgowym” należy upewnić się, że w szczelinach nie ma zwierząt (np. zimujące nietoperze).

Plan minimum przed remontem: inwentaryzacja przyrodnicza

Każdy projekt ocieplenia i remontu dachu/elewacji powinien zacząć się od zlecenia inwentaryzacji przyrodniczej uprawnionemu ornitologowi/chiropterologowi. Ekspert sprawdza budynek w odpowiednich porach dnia i – jeśli to konieczne – nocy, by wykryć miejsca gniazdowe ptaków i kryjówki nietoperzy. Raport określa:

• czy i gdzie występują gatunki chronione (mapa miejsc, zdjęcia, opisy),
• jakie zagrożenia niesie planowana technologia (np. zamurowanie otworów, pianowanie szczelin, zakładanie kratek),
• kiedy można działać (okna czasowe dla poszczególnych zakresów),
• jakie środki minimalizacji i kompensacji należy zastosować (np. skrzynki lęgowe, „cegły dla jerzyków”, skrzynki dla nietoperzy).

Taki dokument stanowi podstawę do legalnego prowadzenia robót, a gdy zajdzie potrzeba – do uzyskania decyzji RDOŚ (regionalnego dyrektora ochrony środowiska) na odstępstwa od zakazów.

Decyzja RDOŚ: kiedy jest konieczna i co zawiera

Jeśli inwentaryzacja wykaże, że prace nieuchronnie spowodują naruszenie zakazów (np. zniszczenie gniazd, trwałe zamknięcie czynnych schronień), potrzebna jest decyzja o odstępstwie. Wniosek składa inwestor lub zarządca, dołączając raport przyrodniczy, harmonogram i opis środków minimalizacji oraz kompensacji. Decyzja może nakazać m.in. etapowanie robót, stały nadzór przyrodniczy, a także montaż określonej liczby schronień zastępczych w terminach wskazanych przez organ.

Harmonogram, który działa w realu

Najwięcej problemów rodzi pośpiech. Dobry harmonogram łączy wymogi przyrodnicze, pogodę i logistykę ekip:

• Etap 1 – Zabezpieczenia prewencyjne: poza okresami rozrodu i zimowania zamyka się nieużytkowane otwory techniczne (kratki, siatki), aby zwierzęta nie wchodziły w nie tuż przed rozpoczęciem robót. Robi się to po inwentaryzacji, by nie zamknąć czynnych siedlisk.
• Etap 2 – Etapowanie elewacji: prace prowadzi się ściana po ścianie (lub segmentami), zaczynając od elewacji bez siedlisk. Gdy jedna elewacja wchodzi w prace mokre, pozostałe pozostają nienaruszone – to minimalizuje ryzyko uwięzienia ptaków/nietoperzy.
• Etap 3 – Nadzór przyrodniczy: ekspert kontroluje front robót codziennie lub w zleconej częstotliwości, podpisuje protokoły zamknięć otworów i odbiory schronień zastępczych.
• Etap 4 – Montaż kompensacji: skrzynki lęgowe dla jerzyków (lub cegły lęgowe w systemie ociepleń) oraz skrzynki dla nietoperzy montuje się przed zakończeniem robót, w lokalizacjach uzgodnionych z ekspertem.

Technologia i detale wykonawcze: na co uważać

Najbardziej ryzykowne są prace, które „zamyślają” szczeliny na zawsze: pianowanie, systemowe ocieplenia, listwy startowe i kratki. Kilka zasad, które ratują życie i nerwy:

• Kratki i siatki: montować dopiero po sprawdzeniu otworów (latarka, kamera inspekcyjna) i po uzyskaniu zgody przyrodniczej; stosować kratki o oczku, które nie powoduje uwięźnięcia ptaków i nietoperzy, a jednocześnie spełnia wymagania wentylacji.
• Piany i zaprawy: bezwzględnie zabronione, jeżeli istnieje ryzyko obecności zwierząt w pustkach. Zasada jest prosta: najpierw kontrola i protokół, potem wypełnienie.
• Oświetlenie elewacji i podbitki: intensywne światło LED w strefach wylotów zniechęca nietoperze do korzystania z kryjówek. Wybieraj barwę ciepłą, ogranicz czas świecenia (czujniki zmierzchu i ruchu) i unikaj świecenia bezpośrednio na wyloty.
• Akustyka: głośne prace w pobliżu czynnych siedlisk ograniczać czasowo; hałas w godzinach wieczornych utrudnia jerzykom karmienie piskląt.

Kompensacja: jak i ile schronień montować

Jeśli dotychczasowe siedliska znikają lub dostęp do nich jest ograniczony, montaż schronień zastępczych nie jest „opcją”, tylko wymogiem. Dobre praktyki mówią:

• Jerzyki: skrzynki o odpowiednich wymiarach lub cegły lęgowe z wlotem eliptycznym; najlepiej kilka kondygnacji poniżej krawędzi dachu, na możliwie wolnej przestrzeni, z daleka od przeszkód. Najlepiej ekspozycja północna lub wschodnia, unikaj bezpośredniego nasłonecznienia.
• Nietoperze: skrzynki szczelinowe o różnej grubości szczeliny, zawieszone możliwie wysoko i w spokojnym miejscu, osłonięte od wiatru. Kombinacja skrzynek na różnych elewacjach zwiększa szanse zasiedlenia.
• Liczba: wyznacza ją ekspert i/lub decyzja RDOŚ. Często stosuje się nadkompensację (więcej schronień niż dotychczasowych szczelin), co pozwala utrzymać populacje po remoncie.
• Trwałość: skrzynki powinny być z materiałów odpornych na warunki zewnętrzne i mieć serwisowalny sposób mocowania (żeby można było je czyścić i kontrolować).

Komunikacja z mieszkańcami: prosty plan, mniej konfliktów

Nawet najlepiej przygotowana inwestycja wywróci się na złej komunikacji. Sprawdza się schemat: jedno zwięzłe ogłoszenie na klatkach i w windzie, aktualizacje co tydzień, jeden adres e-mail do zgłoszeń. W ogłoszeniach wprost wyjaśnij, że budynek ma obowiązki wynikające z ochrony gatunkowej, że prace są nadzorowane przez eksperta i że montowane są skrzynki/cegły lęgowe. Mieszkańcy znacznie lepiej reagują na komunikaty, które tłumaczą „po co” i „dlaczego”, niż na sam zakaz wstępu do strefy robót.

Prosty „checklist” dla zarządcy i inwestora

• Zamów inwentaryzację przyrodniczą u uprawnionego eksperta i zaplanuj minimum dwa obchody (rano/zmierzch, a przy nietoperzach także nocne).
• Na podstawie raportu ustal harmonogram i zdecyduj, czy potrzebna jest decyzja o odstępstwie (RDOŚ). Nie rozpoczynaj prac bez rozstrzygnięcia.
• Uzgodnij etapowanie elewacji i nadzór przyrodniczy – z częstotliwością kontroli dostosowaną do ryzyka.
• Wybierz i zamów skrzynki/lub cegły lęgowe oraz skrzynki dla nietoperzy; zaplanuj ich montaż przed finalnym zamknięciem elewacji.
• Przeszkol brygadzistów: codzienna „lista kontrolna” (sprawdzenie otworów, brak świeżych śladów ptaków, monitoring zgłoszeń od mieszkańców).
• Informuj mieszkańców: ogłoszenia, terminy głośnych prac, zasady bezpieczeństwa, skrzynka kontaktowa.
• Zadbaj o odbiór przyrodniczy po zakończeniu prac i dokumentację foto – to dowody staranności.

Odpowiedzialność i sankcje: co grozi za „zamurowane” siedliska

Naruszenie zakazów w stosunku do gatunków chronionych jest wykroczeniem, za które grozi kara aresztu albo grzywny. Przy szkodach znacznych rozmiarów lub istotnych dla gatunków – wchodzi w grę odpowiedzialność z Kodeksu karnego. Poza sankcjami finansowymi realnym ryzykiem jest wstrzymanie robót przez organy ochrony przyrody, co potrafi sparaliżować inwestycję i wygenerować koszty większe niż cały nadzór przyrodniczy.

Najczęstsze błędy wykonawcze i jak ich uniknąć

• Pianowanie „na ślepo” pustek w stropodachu i pod parapetami. Zamiast tego – inspekcja, protokół i dopiero trwałe wypełnienie.
• Kratki montowane hurtowo bez sprawdzenia, czy w środku nie ma zwierząt. Właściwa kolejność to: kontrola, dokumentacja, zamknięcie (albo odroczenie).
• Ignorowanie nietoperzy, bo „przecież teraz jest zimno/ciepło, na pewno ich nie ma”. Fenologia nietoperzy jest inna niż ptaków – bez eksperta łatwo się pomylić.
• Brak kompensacji lub montaż dekoracyjnych, ale bezużytecznych budek. Skrzynki i cegły lęgowe muszą mieć parametry zalecane przez ekspertów.
• Komunikaty w stylu „zakaz, bo zakaz”. Lepiej krótko wyjaśnić podstawę prawną i sens działań – rośnie zrozumienie i spada liczba skarg.

Kiedy naprawdę warto przesunąć prace

Nawet przy dobrej inwentaryzacji zdarzają się sytuacje, gdy rozsądek i prawo podpowiadają: poczekaj. To m.in. stwierdzenie czynnych gniazd jerzyków z pisklętami, wykrycie kolonii rozrodczej nietoperzy, wyjątkowo wczesna lub opóźniona wiosna. Przesunięcie frontu robót o kilka tygodni często kosztuje mniej niż konsekwencje przerwania prac lub postępowania administracyjne.

Po remoncie: monitoring i serwis

Kompensacja to nie tylko montaż skrzynek, ale też ich monitoring i serwis (czyszczenie, naprawy, ewentualne korekty lokalizacji). Warto zaplanować przegląd po pierwszym sezonie i po kolejnym roku. Dodatkowy plus: budynek z udokumentowaną opieką nad siedliskami ma lepszy wizerunek i mniej konfliktów w przyszłości.

Podsumowanie

Dobra termomodernizacja nie stoi w sprzeczności z ochroną przyrody. Kluczem są: rzetelna inwentaryzacja, rozsądny harmonogram, nadzór ekspertów i kompensacja siedlisk. To nie „fanaberia ekologów”, tylko najtańsza polisa od przestojów, sporów i mandatów. A przy okazji – szansa, by budynek po remoncie był nie tylko cieplejszy, ale też bardziej przyjazny dla gatunków, które od lat współdzielą z nami miejską przestrzeń.

Autor: Grzegorz Wiśniewski, red. naczelny Mindly.pl,  CEO Soluma Group, CEO Soluma Interactive.

Źródła

• https://www.gov.pl/web/gdos/Ochrona-ptakow-podczas-prac-termomodernizacyjnych — Strona GDOŚ: zalecenia dot. inwentaryzacji, terminów i zabezpieczania otworów przy termomodernizacji.
• https://www.gov.pl/web/rdos-kielce/termomodernizacja-a-ochrona-prawna-ptakow-i-nietoperzy — Materiał RDOŚ: praktyczne terminy zamykania otworów i ogólne zasady prowadzenia prac.
• https://otop.org.pl/ptasie-porady/ptasie-problemy/gniazda-w-budynkach/ — OTOP: wskazówki o pracach w okresie poza lęgowym, konieczności zezwoleń i zabezpieczaniu miejsc.
• https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20250000647 — ISAP: jednolity tekst ustawy Prawo ochrony środowiska (odniesienie systemowe; kontekst ochrony przyrody w inwestycjach).
• https://dziennikustaw.gov.pl/DU/2025/1286 — Dziennik Ustaw 2025 poz. 1286: rozporządzenie MKiŚ zmieniające listę gatunków zwierząt łownych (kontekst: aktualny stan ochrony wybranych gatunków ptaków).
• https://www.gov.pl/attachment/e85521f3-6250-4de6-b932-b58b6da5a251 — Wzór wniosku o wydanie zezwolenia na odstępstwa od zakazów (RDOŚ/GDOŚ); opłata skarbowa i załączniki.
• https://www.gov.pl/web/rdos-katowice/ochrona-siedlisk-legowych-ptakow-na-budynkach — RDOŚ Katowice: o konieczności zezwoleń, ryzyku wstrzymania robót oraz karach (grzywna/areszt).
• https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/kodeks-karny-16798683/art-181 — LEX: art. 181 Kodeksu karnego (zniszczenie w świecie zwierzęcym w znacznych rozmiarach – sankcje karne).
• https://bip.powiat-sepolno.pl/plik,6643,wytyczne-rdos.pdf — Wytyczne RDOŚ (przykład): elementy prawidłowej inwentaryzacji ornitologicznej dla remontów/termomodernizacji.
• https://zpap-orkds.pl/wp-content/uploads/2020/01/KRAKÓW-WYTYCZNE-i-ZALECENIA-OCHRONY-SIEDLISK-JERZYKÓW-1.pdf — Materiał ekspercki o biologii jerzyka i zaleceniach ochronnych; orientacyjne terminy lęgów i praktyka montażu schronień.