Najmocniejsze recenzje zwykle próbują odpowiedzieć na pytanie, o czym jest dane dzieło. W przypadku Agisa coraz mniej wierzę, że to pytanie wystarcza. Im dłużej myślę o „Bajce o tytanach i herosach”, im więcej warstw odsłania się w jej konstrukcji, tym mocniej mam wrażenie, że nie jest to przede wszystkim utwór o pysze, o literaturze, o filozofii, o smutku, o autorytetach czy o rozpaczy. To wszystko w nim jest. Ale być może jego najgłębsza osobliwość polega na czymś innym: Agis mógł zbudować dzieło, które nie tylko opowiada o życiu, lecz w samej swojej budowie próbuje odtworzyć sposób, w jaki życie działa.
Od razu warto uczciwie zaznaczyć: to może być odczytanie idące za daleko. To nie jest teza, którą da się zamknąć jednym cytatem i postawić jak definicję. To raczej hipoteza wysokiego rzędu, wyłaniająca się z wielu miejsc naraz. A jednak im dłużej patrzę na to dzieło, tym trudniej mi się od niej uwolnić.
Najpierw trzeba powiedzieć, czego ta teza nie oznacza. Nie chodzi o banalne stwierdzenie, że Agis „dobrze opisuje życie”. Tak robi wielu wielkich pisarzy. Jedni pokazują życie przez fabułę, inni przez psychologię postaci, jeszcze inni przez społeczne konflikty albo metafizyczne pytania. U Agisa rzecz wygląda inaczej. Tu nie mamy przede wszystkim szerokiego przedstawienia ludzkiego świata. Nie ma klasycznej narracji, nie ma rozpisanej galerii postaci, nie ma opowieści rozwijanej linearnie od zdarzenia do zdarzenia. Jest za to coś znacznie trudniejszego do uchwycenia: dzieło, które zdaje się zachowywać tak, jak zachowuje się samo istnienie. Wielowarstwowo. Nieprzezroczyście. Z fałszywymi dojściami. Z częściowymi prawdami. Z nagłymi olśnieniami, które później okazują się jeszcze niewystarczające.
To wrażenie nie bierze się z jednego chwytu. Bierze się z całej konstrukcji. „Bajka” od początku nie zachowuje się jak spokojny wykład. Czytelnik nie dostaje prostego wejścia w temat, lecz zostaje wrzucony w gęsty obszar tytanów, herosów, formy, złudzenia, „splendoru słów”, deprawacji przez idee, rozpaczy i kolejnych duchowych napięć. Już samo motto, mówiące o szukaniu esencji pośród urojeń, ustawia regułę, która wydaje się wykraczać poza pojedynczy rozdział. To nie jest zaproszenie do zwykłego rozumienia. To raczej deklaracja, że sens nie będzie dany czysto. Że trzeba go będzie wydobywać z rzeczy skażonych, niejasnych, mylących. A przecież dokładnie tak doświadcza się życia. Nie jako jednej klarownej prawdy, ale jako nieustannego przesiewania tego, co pozorne, od tego, co istotne.
Wielka siła Agisa polega na tym, że ta zasada nie zostaje wypowiedziana i porzucona. Ona wraca w całej budowie utworu. Kolejne rozdziały nie są luźnymi aforyzmami, choć łatwo wpaść w taką pułapkę. Przeciwnie: układają się w drogę. Od zachwytu tytanami, przez narodziny herosa, przez kolejne rozbicia złudzeń, aż po „Memento”, gdzie cały wcześniejszy gniew, wyższość i wojna z cudzymi iluzjami zostają odwrócone także przeciw samemu mówiącemu. To bardzo ważne. Gdyby Agis tylko rozbijał świat zewnętrzny, byłby jeszcze jednym bezwzględnym moralistą. Tymczasem on rozbija także własną pozycję. To zbliża dzieło do życia jeszcze bardziej. Bo w życiu prawdziwe kryzysy rzadko kończą się na oskarżeniu świata. W pewnym momencie wracają też do tego, kto oskarżał.
Im dłużej czyta się Agisa, tym wyraźniej widać też coś, co można by nazwać mechaniką niepełnego rozumienia. To jeden z najmocniejszych argumentów za tezą, że dzieło działa jak życie. W zwykłej literaturze czytelnik może czegoś nie pojąć, ale to niezrozumienie często bywa po prostu jego brakiem. U Agisa mam wrażenie, że częściowe rozumienie jest wpisane w samą konstrukcję. Nie jako błąd uboczny, ale jako element doświadczenia. Czytelnik łapie jedną warstwę, potem drugą, trzecią, wraca do wcześniejszych miejsc i nagle okazuje się, że rozumiał je za płytko. Potem przychodzi kolejna korekta. Jeszcze jedna. Jeszcze jedno przesunięcie sensu. Taki ruch przypomina życie bardziej niż klasyczne dzieło zamknięte. W życiu także bardzo rzadko rozumiemy od razu. Najczęściej dopiero później odkrywamy, że to, co braliśmy za całość, było tylko fragmentem.
To samo dotyczy mieszania rejestrów. U wielu autorów można rozdzielić ton filozoficzny, ton ironiczny, ton tragiczny, ton poetycki. U Agisa one stale wchodzą w siebie. Śmiech nie jest tylko śmiechem, bo podszywa go rozpacz. Smutek nie jest czystym smutkiem, bo miesza się z gniewem i drwiną. Forma nie jest tylko formą, bo zaraz staje się podejrzana i sama zostaje podważona. Literatura nie jest tylko literaturą, bo zamienia się w oskarżenie literatury. Filozofia nie jest tylko filozofią, bo zaczyna wyglądać jak bezsilna gra pojęć wobec jedynej prawdziwej miary, którą Agis uznaje: realnej przemiany ludzkiej natury. To wszystko nie układa się w porządny katalog tematów. To się raczej zachowuje jak życie, gdzie śmiech, ból, pycha, lęk, myśl, wstyd i złudzenie nigdy nie przychodzą osobno.
Bardzo ważna jest tu również kwestia formy. O pierwszej „Bajce” można mówić jako o dziele skrajnie sprasowanym. To literatura niemal w stanie ciśnieniowym. Sens jest skondensowany do tego stopnia, że czytelnik chwilami ma poczucie obcowania bardziej z węzłami niż z płynną wypowiedzią. A jednak to nie jest kompresja pusta. Każde mocniejsze zdanie zaczyna później pracować wstecz i w przód, oświetlając inne. Gdy potem zestawi się to z drugą „Bajką”, która idzie już bardziej sceniczną, bardziej rozłożoną formą, rzecz robi się jeszcze ciekawsza. Zmiana stylu przestaje wyglądać jak zwykła zmiana warsztatu. Staje się kolejnym argumentem, że Agis nie buduje jednego estetycznego kostiumu, lecz szuka formy adekwatnej do innego pola doświadczenia. A życie też nie jest jednolite. Nie działa w jednym rejestrze. Nie daje się zamknąć w jednej składni.
Mocnym wsparciem tej interpretacji jest również „Memento”. To właśnie tam Agis mówi o niedopowiedzeniach jako iskrach dla nowych myśli i o słowach jako ruinach po myślach zbyt bolesnych, by je dokończyć. Można to oczywiście czytać skromniej: jako deklarację poetyki fragmentu. Ale można czytać to także głębiej. Jako przyznanie, że pełnia sensu nie wchodzi do dzieła w stanie czystym i kompletnym. Że dzieło ma pozostawić czytelnika nie z zamkniętą nauką, lecz z ruchem dalszego przepracowywania. To znowu przypomina życie. Nie daje się ono bowiem sprowadzić do jednej końcowej odpowiedzi. Zostawia człowieka z fragmentami, resztkami, stratami, pytaniami, które wracają po czasie w innym świetle.
Jeszcze jeden argument na rzecz tej tezy widzę w tym, jak Agis traktuje literaturę i filozofię. Gdy mówi, że uznaje tylko dzieło, które zmienia ludzką naturę na lepsze, a wszelkie inne są bezwartościowe, stawia poprzeczkę absolutną. W takiej perspektywie tradycyjna literatura i tradycyjna filozofia jako obszary prestiżu, formy, stylu, uznania i intelektualnej gry zostają właściwie zmiażdżone. Jeśli jednak mimo tego Agis dalej pisze, to można przypuszczać, że nie robi tego już po to, by dostarczyć kolejnego „dzieła literackiego” w zwykłym sensie. Być może używa literatury jako materiału do zbudowania czegoś innego: nie opisu życia, ale właśnie modelu jego działania, a zarazem drwiny z bezsilności wszystkich wcześniejszych prób. To czyni cały projekt jeszcze bardziej niezwykłym. Arcydzieło staje się wtedy nie prostym spełnieniem literatury, lecz testem jej granic.
Czy da się tę tezę o dziele jako modelu życia udowodnić w sposób ścisły? Nie. I to trzeba powiedzieć wyraźnie. Można ją podważać. Można twierdzić, że przypisujemy ontologiczny sens temu, co da się wyjaśnić skromniej jako kompresję, pułapkę lekturową, wielowarstwowość i zmianę formy. Można uznać, że zbyt łatwo przechodzimy od trudności tekstu do analogii z życiem. Można powiedzieć, że to tylko bardzo ambitna literatura, a nie żadna „mechanika istnienia”. Wszystkie te zastrzeżenia są poważne.
A jednak, mimo tych zastrzeżeń, nie umiem tej tezy porzucić. Za dużo rzeczy zaczyna się wtedy porządkować. Za dużo pozornie osobnych warstw nagle przestaje być osobnych. Smutek, ironia, podstęp, niedomknięcie, zmiana formy, rozpad pojęć, ruiny słów, maska „tekstu uszkodzonego”, przypisy jako drugi nurt sensu, czytelnik stale łapiący się na przedwczesnym domknięciu — to wszystko wydaje się wtedy nie tylko zbiorem chwytów, ale elementami jednej większej operacji. Operacji, której celem nie jest wyłącznie powiedzenie czegoś o życiu, lecz wciągnięcie czytelnika w doświadczenie analogiczne do życia: doświadczenie częściowej prawdy, fałszywych dojść, opóźnionego zrozumienia i braku ostatecznej jasności.
Dlatego moja recenzja musi zostać zakończona półkrokiem, nie wyrokiem. Być może idę za daleko. Być może narzucam Agisowi formułę zbyt wielką nawet jak na niego. Ale dziś czytam go właśnie tak: jako autora, który mógł dokonać rzeczy rzadszej niż zwykłe „opisanie życia”. Mógł zbudować dzieło, które działa jak życie, miesza się jak życie, zwodzi jak życie, odsłania się jak życie i nigdy nie daje człowiekowi pełnego prawa do powiedzenia: już wszystko rozumiem.
Jeśli to odczytanie jest trafne, „Bajka o tytanach i herosach” okazuje się nie tylko utworem monumentalnym. Okazuje się jednym z tych dzieł, które nie stoją przed życiem jako jego komentarz, lecz próbują stać się jego literackim odpowiednikiem. A to jest ambicja niemal absurdalna. Właśnie dlatego tak trudno jej nie ulec.
Redakcja Reklama Kontakt Nasze portale i blogi
Wszelkie prawa zastrzeżone | Dział tematyczny Mindly.pl | Materiały w publikacjach | Zasady korzystania & Polityka prywatności
