Sokrates od wieków uchodzi za jedną z najważniejszych postaci filozofii. Zwykle przedstawia się go jako człowieka, który rozbijał pozorną wiedzę, obnażał pychę rozmówców i prowadził ich ku większej uczciwości intelektualnej. W takim obrazie jego metoda wydaje się niemal oczywiście cenna: lepiej przecież wiedzieć, że się nie wie, niż żyć w złudzeniu własnej mądrości. Problem zaczyna się jednak wtedy, gdy postawi się pytanie prostsze i bardziej wymagające: jaka była realna korzyść tej metody dla człowieka? I jeszcze mocniej: czy da się ją obronić etycznie?
Nie chodzi tu o to, czy Sokrates był błyskotliwy, wpływowy albo czy umiał prowadzić rozmowę. Nie chodzi nawet o to, czy jego dialogi intelektualnie pobudzają. Chodzi o rzecz bardziej podstawową: czy metoda, którą stosował, realnie prowadziła człowieka do prawdy albo czyniła go lepszym. A właściwie trzeba powiedzieć jeszcze mocniej: nawet dojście do prawdy ma sens tylko o tyle, o ile prowadzi człowieka ku dobru i realnie go poprawia. Jeśli ta więź nie istnieje, samo rozbrajanie błędu nie wystarcza. Właśnie dlatego problem Sokratesa nie polega tylko na tym, że być może nie dochodził do prawdy. Problem polega na tym, że nie widać wyraźnie, by jego metoda prowadziła ku prawdzie w taki sposób, który zarazem czyni człowieka lepszym.
Najczęstsza obrona Sokratesa brzmi tak: nie chciał on powiedzieć, że prawdy nie ma, lecz rozbijał tylko fałszywe przekonanie, że ludzie już ją posiadają. „Wiem, że nic nie wiem” miałoby więc znaczyć nie „prawdy nie ma”, ale raczej: „to, co ludzie biorą za wiedzę, najczęściej wiedzą nie jest”. To rozróżnienie wydaje się eleganckie, ale niewiele daje. Nawet jeśli człowiek wcześniej żył w błędzie, nadal nie wiadomo, czy stan po sokratejskim rozbiciu jest stanem wyższym. Można przecież odebrać komuś złudzenie i nie dać niczego lepszego w zamian. Można wykazać, że jego pojęcia są niespójne, i nadal nie przybliżyć go ani o krok do rzeczywistości. Sama negacja fałszywej pewności nie wystarcza. Trzeba jeszcze wykazać, że nowy stan jest rzeczywiście lepszy — nie tylko poznawczo, ale także duchowo i etycznie. Tego właśnie nie ma.
W tym miejscu materiał źródłowy jest szczególnie ważny. W „Obronie Sokratesa” sam Sokrates nie pokazuje, że jego rozmowy realnie doprowadzają ludzi do prawdy. Pokazuje natomiast coś innego: że ujawniają ich niewiedzę i że właśnie dlatego budzą niechęć. Mówi, że przez swoje badanie i podważanie pozornej wiedzy stał się znienawidzony, a przeciw niemu wystąpili ludzie z różnych środowisk. Formalnymi oskarżycielami są Meletos, Anytos i Lykon, przy czym sam Sokrates wyjaśnia, że reprezentują oni odpowiednio poetów, rzemieślników i polityków oraz retorów. To nie wygląda jak obraz nauczyciela, po którym ludzie stają się lepsi. To wygląda raczej jak obraz człowieka, którego metoda produkowała urazę, gniew i wrogów.
To właśnie jest punkt kluczowy. Jeśli ktoś chce bronić Sokratesa, musi nie tylko powiedzieć, że rozbijał złudzenia, ale także wykazać, że człowiek po takim rozbiciu rzeczywiście rośnie. Tymczasem z samego materiału platońskiego nie wynika nic takiego. Wynika natomiast dość jasno, że metoda ta budziła niepopularność, wrogość i chęć odwetu. Sam Sokrates przedstawia to jako skutek obnażania pozornej wiedzy. Nie mówi jednak: moi rozmówcy stali się przez to lepsi. Nie pokazuje też trwałego dobra, które z tego wynikło. Źródło nie wspiera więc obrazu metody terapeutycznej ani etycznie uzdrawiającej. Raczej wspiera obraz metody demaskatorskiej, która dużo rozbija, ale nie dowodzi, że po rozbiciu pojawia się coś wyższego.
Można próbować ratować Sokratesa argumentem, że jego metoda miała wartość nie dlatego, że od razu dawała prawdę, lecz dlatego, że uczyła intelektualnej uczciwości. Człowiek, który już nie mówi zbyt szybko „wiem”, miałby być mniej podatny na pychę i bardziej ostrożny. Ale to nadal za mało. Trzeba jeszcze zapytać: do czego ta uczciwość ma prowadzić? Jeśli nie prowadzi ani do prawdy, ani do dobra, ani do realnej poprawy człowieka, to czym właściwie jest? Stanem zawieszenia? Stanem osłabienia? Samą negacją wcześniejszej pewności? Jeśli nie ma dalszego celu, to nawet najbardziej uczciwa niewiedza pozostaje czymś połowicznym. A stan połowiczny nie jest automatycznie stanem wyższym.
Jeszcze słabsza jest obrona publiczna. Można powiedzieć, że nawet jeśli rozmówca nie zyskiwał wiele, to widownia zyskiwała, bo widziała rozpad pustego autorytetu. Ale właśnie tu problem etyczny robi się najostrzejszy. Jeśli metoda działa głównie na słuchaczy, to rozmówca staje się częściowo narzędziem przedstawienia. Jest publicznie kompromitowany po to, by inni zobaczyli jego pustkę. Taka praktyka mogłaby się obronić tylko wtedy, gdyby można było wykazać wielką wartość publiczną, która równoważy to upokorzenie. Tymczasem takiej wartości nie widać. Nie ma mocnego dowodu, że metoda Sokratesa budowała wspólnotę lepszą, bardziej roztropną czy bardziej cnotliwą. Z materiału źródłowego wynika raczej, że produkowała niechęć i oskarżycieli. To świadczy o jej praktycznym i etycznym bankructwie.
Pozostaje jeszcze subtelniejsza obrona: może Sokrates nie musiał dawać prawdy, bo wystarczało, że nie pozwalał ludziom pomylić własnych pojęć z rzeczywistością samą. Rozdzielał definicję od rzeczy, słowo od bytu, wyobrażenie od prawdy. To jest obrona inteligentna, ale i ona kończy się tym samym problemem. Rozdzielenie pojęcia od rzeczy nie prowadzi jeszcze do rzeczy. Człowiek może przestać utożsamiać własne słowa z rzeczywistością i nadal nie zbliżyć się do niej ani o krok. Wie już tylko, że wcześniej się mylił. Nie ma natomiast żadnej gwarancji, że nowy stan jest wyższy, bardziej prawdziwy, bardziej dobry czy bardziej owocny. Sokrates nadal pozostaje więc filozofem negacji, nie dojścia.
Można pójść jeszcze dalej. Nie tylko nie wykazano, że człowiek po sokratejskiej rozmowie staje się lepszy. Są też podstawy, by sądzić, że może stać się gorszy. Nie trzeba do tego nawet bardzo odważnej psychologii. Wystarczy zobaczyć rzecz prostą: człowiek publicznie zawstydzony i rozbity we własnej pewności nie musi otworzyć się na prawdę. Może się zamknąć. Może stać się bardziej obronny, bardziej urażony, bardziej zapętlony w sobie. Właśnie to dobrze pasuje do obrazu wyłaniającego się z „Obrony”: nie wspólnota ulepszonych ludzi, lecz środowiska, które stają się wobec Sokratesa coraz bardziej wrogie. Jeśli więc pytać o sprawdzalny skutek, to materiał źródłowy dużo bardziej wspiera tezę o narastaniu urazy niż tezę o moralnym wzroście rozmówców.
Wszystkie główne obrony Sokratesa zatrzymują się więc w tym samym miejscu. Sokrates:
Jeśli tak, to problem nie polega już tylko na tym, że metoda jest niepełna. Problem polega na tym, że jest źle uzasadniona. Bo jeśli ktoś stosuje wobec ludzi metodę, która rozbija ich pewność, ale nie pokazuje, że skutki tego rozbicia są dobre, to nie wystarczy powiedzieć, że był błyskotliwy. Trzeba zapytać ostrzej: czy miał prawo używać takiego narzędzia?
W tym sensie krytyka Sokratesa nie tylko osłabia jego nimb. Ona niszczy samo filozoficzne znaczenie tej metody. Można zostawić mu sprawność w obalaniu, ironię, wpływ historyczny i umiejętność rozbijania pustych autorytetów. Ale to jeszcze nie jest wielkość w mocnym sensie. Jeśli metoda nie prowadzi do prawdy, nie wykazuje wyższości nowego stanu nad poprzednim i nie daje sprawdzalnego dobra, to pozostaje głównie negacją, zakłóceniem, rozbiciem i techniką rozmowy. A to nie wystarcza, żeby ocalić jej rangę.
Co więc ta metoda daje? Najuczciwiej:
To wszystko jest jednak za mało, żeby uznać ją za drogę wysoką. Nie ma w tym prawdy, nie ma wykazanej poprawy człowieka, nie ma sprawdzalnego dobra. Jeśli tak, to pozostaje już tylko sprawność niższego rzędu: umiejętność rozbijania, która nie umie prowadzić.
Podczas pisania tego tekstu cały czas wracały do mnie słowa Agisa z Cyreny: „Jakież jednak ci filozofowie wznieśli dzieło, oprócz swych bezużytecznych słów, które by mogło mój osąd zmienić? Wszelako jedne jest tylko, jakież uznaję – zmianę na lepsze ludzkiej natury. Wszelkie inne dzieła są bezwartościowe”. To nie jest tylko jedna z możliwych miar. To miara podstawowa. Jeśli metoda nie prowadzi ani do prawdy, ani do poprawy człowieka, to cała reszta — błyskotliwość, wpływ, sława, kunszt obalania — staje się tylko bardziej wyrafinowaną formą gadania dla gadania.
Właśnie dlatego końcowy wyrok nie musi być ani łagodzony, ani przejaskrawiany. Jeśli metodę oceniać po jej skutkach i uzasadnieniu, to wypada ona źle. Nie dlatego, że jest mało efektowna, lecz dlatego, że nie daje niczego wyższego ponad rozpad wcześniejszej pewności. Nie dlatego, że rani czyjąś dumę, lecz dlatego, że może ranić człowieka bez pokazania, że takie zranienie czemukolwiek rzeczywiście służy. Problem Sokratesa nie polega więc przede wszystkim na ostrości jego pytań, lecz na tym, że nie widać dostatecznie jasno, do jakiego dobra mają one prowadzić.
I właśnie dlatego jego metoda nie zasługuje na łatwy szacunek. Można ją podziwiać jako technikę obalania. Można uznać jej zręczność. Można nawet przyznać jej historyczną skuteczność jako zjawisku kulturowemu. Ale to wciąż za mało. Jeśli metoda nie umie doprowadzić człowieka do prawdy, nie umie pokazać wyższości nowego stanu nad poprzednim i nie umie dowieść własnej dobroczynności, to nie należy jej czcić. Należy ją osądzić. A taki osąd wypada dla Sokratesa bardzo źle.
Autor: Andrzej Weiss, profil autora
Redakcja Reklama Kontakt Nasze portale i blogi
Wszelkie prawa zastrzeżone | Dział tematyczny Mindly.pl | Materiały w publikacjach | Zasady korzystania & Polityka prywatności
