Jeśli chce się pisać o smutku u Agisa z Cyreny uczciwie, trzeba najpierw zrobić jedno podstawowe rozróżnienie: smutek nie jest u niego tym samym co śmierć. Śmierć stanowi osobny porządek i osobne narzędzie demaskacji. Została pokazana jako siła rozbijająca mit wielkości, geniuszu, trwałości i pychy, a więc jako ostateczny szyderca wobec ludzkich roszczeń. To ważne, ale to jeszcze nie wyczerpuje smutku. Smutek u Agisa jest szerszy: wyrasta także z patrzenia na ludzką niedojrzałość, pychę, wtórność, ślepe uwielbienie autorytetów, jałowość ambicji, niższe formy miłości, bezsilność wobec fałszu oraz z samego faktu, że człowiek bardzo często nie dochodzi do własnej właściwej postaci.
Już sam początek pierwszej „Bajki” ustawia ten ton. Krzyk dziecka przy narodzinach nie zostaje opisany jako prosty znak życia, ale jako „zwiastun zagłady, cherub obwieszczający naszą tymczasowość”, a zaraz potem pada zdanie, że „wschodzące słońce świadomości zasiewa kwiaty rozpaczy”. To miejsce jest fundamentalne, bo pokazuje, że smutek nie pojawia się dopiero później jako reakcja na porażki dorosłego życia. Jest wpisany w sam początek ludzkiego losu: narodziny oznaczają tymczasowość, a przebudzenie świadomości nie daje prostego triumfu, tylko rodzi rozpacz. To smutek pierwotny, ontologiczny, nie psychologiczny.
Jeszcze ważniejsze jest jednak to, że Agis nie zatrzymuje się na motywie przemijania. W pierwszej „Bajce” bardzo mocno wybrzmiewa smutek niedopełnienia człowieka. Najpełniej widać to w wielkim fragmencie o „innych naturach, miotających się”, czyli o „niedokończonych duszach”. To ludzie, którzy „stali się zbyt wcześnie odporni na ciosy zadawane przez życie”, jakby rzeźbiarz przerwał pracę nad bryłą właśnie w chwili, gdy zaczynał wydobywać z niej właściwy kształt. Agis dopowiada to bezlitośnie: odebrano im już bezkształtność „przypadkowego kamienia”, ale odmówiono im końcowej formy planowanego dzieła. Nie są już tym, czym byli na początku, lecz nie stali się także tym, czym mogli być. To jeden z najgłębszych obrazów smutku u Agisa: człowiek jako istota rozpoczęta, ale niedokończona.
Ten fragment staje się jeszcze mocniejszy, gdy czyta się go razem z wierszem stojącym tuż przed nim: „Smak woli życia mając w trzewiach, beznamiętności splótłszy szyk, / trwałem – nie trwałem. / Tylko tam w głębi – niewielki jaśniejący blask, który powoli będzie nikł…”. To bardzo ważne, bo zmienia chłodną metaforę rzeźbiarską w doświadczenie wewnętrzne. Niedokończona dusza to nie tylko obraz z zewnątrz. To ktoś, kto jeszcze ma „wolę życia”, jeszcze tli się w nim „jaśniejący blask”, ale już zaczyna gasnąć. A potem czas „jak piasek prześlizguje się po tej niedokończonej bryle i wygładza napoczęte dłutem cierpień zarysowane kontury”. Tragedia nie polega tu tylko na śmierci. Polega na tym, że człowiek nie zdążył się dopełnić, a nawet ślad tej nieukończonej walki zostanie starty.
To miejsce jest kluczowe, bo pozwala zobaczyć, że smutek u Agisa bierze się nie tylko z końca życia, ale z przegranego stawania się. Człowiek trwa „jakby w połowie – już rozpoczętym, ale dobrowolnie nie kontynuowanym”. To zdanie dodaje jeszcze jeden ważny wymiar: smutek nie rodzi się wyłącznie z krzywdy zadanej przez los. Jest w nim także element odpowiedzialności duszy, która sama nie podejmuje dalszej pracy nad własnym kształtem. U Agisa nawet najbardziej bolesna diagnoza nie uwalnia człowieka od współudziału w jego własnym niedopełnieniu.
Osobny rodzaj smutku pojawia się w „Tajemnicy słowa”. Tam nie chodzi już o śmierć ani o niedokończenie, lecz o brak schronienia. Mówiący odsuwa się od świata, buduje własne sanktuarium, chce zostać sobie „sprawiedliwym sędzią i bezlitosnym katem”, ale nawet to nie prowadzi do prawdziwego wybawienia. Drzwi świątyni zostają przed nim zamknięte, a człowiek może jedynie schodzić do własnej „celi”, by zaznać ukojenia, z którego i tak wyrwie go „oślizgła dłoń rzeczywistości”. To jeden z najczystszych obrazów smutku bezdomności duchowej: nie ma już powrotu do świata, ale nie ma też trwałego schronienia w sobie. Ukojenie istnieje tylko chwilowo, jak opatrunek, nie jak rozwiązanie.
W tym samym rozdziale pojawia się jeszcze mocniejsza fraza: „martwe piękno na zawsze zostanie, trwać będzie, sycąc swój sens bytu mego przemijaniem”. To miejsce dotyka śmierci, ale jego ciężar nie bierze się wyłącznie z faktu umierania. Chodzi o upokorzenie człowieka wobec świata, który trwa obojętniej i spokojniej niż on sam. Martwe piękno zostaje, człowiek przemija. To ten sam typ bólu, który wróci potem w drugiej „Bajce" Agisa przy „obłoku rozwianym”, tylko tu już widać, że smuci go nie sam koniec, lecz również nierówność między tym, co trwa martwo, a tym, co żyje i znika.
Smutek u Agisa bardzo wyraźnie łączy się też z rozpaczą jako skutkiem poznania. W pierwszym tomie umysł „potrafi się zbudzić i popaść w rozpacz, która wita swoje ofiary szczerym uściskiem”, a dalej człowiek staje przed wyborem, „czy popaść w rozpacz, czy też trwać”. To ważne, bo rozpacz nie jest tu emocjonalnym epizodem. Jest jedną z realnych odpowiedzi na widzenie rzeczy takimi, jakie są. Świadomość nie przynosi więc prostego wywyższenia. Przynosi ciężar, który może skończyć się rozpaczą. Smutek nie jest tu sentymentalny. Jest konsekwencją zbyt wyraźnego widzenia.
Najbardziej nagi i bezpośredni zapis tego stanu znajduje się w „Wybór”. Tam padają zdania, których nie trzeba interpretacyjnie naciągać: „Mam innego powiernika, ciągłą złość – towarzyszkę niemej bezsilności”; „złość i potworny smutek się jednoczą”; „przeklinanie życia przynosi złudną ulgę, nie daje trwałego ukojenia”. Do tego dochodzą obrazy „ataku krwawego” na serce, niszczenia ducha i chłodu marmuru „gaszącego wszelką radość”. Tutaj smutek jest już nazwany wprost i pokazany jako stan związany z bezsilnością, gniewem, wycieńczeniem i utratą radości. To jedno z miejsc, które najdobitniej potwierdzają, że agresja Agisa nie jest pogodnym szyderstwem. Wyrasta z bólu i niemożności.
I to właśnie pozwala lepiej zrozumieć ciemny ciężar jego ironii. U Agisa szyderstwo rzadko bywa lekkie. Nie ma w nim salonowej złośliwości. Nawet wtedy, gdy atakuje pychę, autorytety czy stadne zachwyty, bardzo często czuć, że nie śmieje się z „tamtych”, tylko z kondycji wspólnej, z czegoś, co obejmuje także jego samego. To świetnie widać w „Memento”, gdzie własne słowa zostają nazwane „ruinami”, które pozostawiły „niedokończone, bo zbyt bolesne, myśli”. To jeden z najważniejszych tropów: ironia Agisa nie jest chłodnym narzędziem przewagi. Jest bardzo często formą niezałamania się pod ciężarem tego, co zostało zobaczone, ale nie dało się unieść do końca.
W drugiej „Bajce” ten mechanizm staje się jeszcze bardziej widoczny. W „Fałszywym dziedzictwie” po wyliczeniu ludzkich działań — narodzin, edukacji, rodziny, filozofii, pracy — pada zdanie: „Pęknę ze śmiechu, jeśli zrozumiem.” To może wyglądać jak kpina, ale w zestawieniu z resztą Agisa znaczy więcej. Zaraz w następnym rozdziale pojawia się „Smutek” z frazą „Jak obłok rozwiany, znika”, po której następuje dopowiedzenie o czymś, co było „czuciem” i „jaźnią”. To bardzo mocno wspiera odczytanie, że śmiech nie jest tu po prostu narzędziem wyższości. Jest raczej sposobem niepęknięcia ze smutku i rozpaczy, gdy naprawdę zrozumie się bezsensowne albo ślepo odziedziczone ludzkie działania oraz to, że mimo całej tej krzątaniny człowiek jako osoba i tak znika.
Wstęp z Abderą pokazuje ten sam ciężar w formie ironii. Abdera, figura głupoty, staje się „matką i ojcem ludzi całego świata”. To nie jest zwykłe wyszydzenie cudzej niedorzeczności. To sugestia, że głupota ma charakter niemal powszechnego rodowodu. Śmiech nie zostawia tu nikogo po bezpiecznej stronie. Dlatego jest tak ciemny. Obejmuje wszystkich, także śmiejącego się.
Jeśli więc zebrać to wszystko razem, smutek u Agisa ma kilka wyraźnych odmian, ale tworzy jedną spójną aurę.
Najpierw jest smutek tymczasowości: narodziny jako obwieszczenie końca i świadomość zasiewająca rozpacz. Potem smutek niedopełnienia: człowiek jako napoczęta bryła, dusza rozpoczęta, ale niedokończona, z jeszcze tlącym się blaskiem, który gaśnie. Dalej smutek bezdomności duchowej: zejście do własnej celi nie daje ocalenia, bo rzeczywistość i tak się dobiera do człowieka. Następnie smutek poznawczy: widzenie świata prowadzi do rozpaczy, a nie do prostego triumfu rozumu. Dalej smutek ludzkiej kondycji: pycha, autorytety, niższe formy życia duchowego, jałowe ambicje i stadne zachwyty nie są tylko obiektem ataku, ale źródłem głębokiego znużenia człowiekiem. I wreszcie smutek nieprzenośnego bólu: słowa jako ruiny po myślach zbyt bolesnych, by je dokończyć.
Dlatego najuczciwszy sąd brzmi chyba tak: u Agisa smutek nie jest jednym tematem obok innych. Nie jest też wyłącznie reakcją na śmierć. Jest głęboko wpisanym sposobem widzenia człowieka — jako istoty tymczasowej, niedopełnionej, pysznej, śmiesznej, kruchej, często niezdolnej do udźwignięcia własnej możliwości. A ironia, drwina i jadowitość są bardzo często nie triumfem nad tym człowiekiem, lecz sposobem wytrzymania prawdy o nim. To właśnie dlatego śmiech Agisa ma taki ciężar. Nie brzmi jak dowcip. Brzmi jak rozpacz, która nauczyła się mówić szyderstwem.
Redakcja Reklama Kontakt Nasze portale i blogi
Wszelkie prawa zastrzeżone | Dział tematyczny Mindly.pl | Materiały w publikacjach | Zasady korzystania & Polityka prywatności
