Są sytuacje, w których „zobaczymy, może przejdzie” jest najgorszą możliwą strategią. Udar mózgu i zawał serca należą do tej kategorii. Tu czas nie jest ogólnym hasłem – czas decyduje o tym, czy człowiek wróci do sprawności, czy zostanie z trwałym uszkodzeniem, a czasem czy w ogóle przeżyje.
Ten tekst ma dać ci prosty, zrozumiały plan: jak odróżnić objawy alarmowe od „złego samopoczucia”, co zrobić od razu, czego nie robić (mimo że wiele osób ma takie odruchy) i jak rozmawiać z dyspozytorem 112 tak, żeby pomoc dotarła szybciej i we właściwym trybie.
Najważniejsza zasada: nie diagnozujesz, tylko reagujesz
W domu nie musisz rozstrzygać, czy to „na pewno udar”, czy „na pewno zawał”. Masz rozpoznać, że to może być stan zagrożenia życia. Od tego jest system ratownictwa i SOR. Lepiej pojechać „na wyrost” niż zostać w domu i przegapić okno czasowe, kiedy leczenie jest najbardziej skuteczne.
Udar mózgu: trzy proste testy, które można zrobić w minutę
Udar często wygląda jak „dziwne” nagłe pogorszenie, które nie pasuje do zwykłego zmęczenia. Klasyczny, prosty schemat rozpoznawania to FAST. Nie wymaga sprzętu, nie wymaga wiedzy medycznej. Wymaga odwagi, żeby zadzwonić, gdy coś się nie zgadza.
FAST – jak sprawdzić, czy to może być udar
- F (Face – twarz): poproś, żeby osoba się uśmiechnęła. Czy kącik ust opada? Czy twarz jest „krzywa” z jednej strony?
- A (Arms – ręce): poproś, żeby podniosła obie ręce do góry i utrzymała przez kilka sekund. Czy jedna ręka opada? Czy jest wyraźna słabość jednej strony?
- S (Speech – mowa): poproś o powtórzenie prostego zdania (np. „Dziś jest poniedziałek”). Czy mowa jest bełkotliwa, niewyraźna, czy osoba „gubi słowa” albo nie rozumie polecenia?
- T (Time – czas): jeśli którykolwiek z testów jest nieprawidłowy, czas ma znaczenie – dzwoń na 112 natychmiast.
Inne objawy udaru, które też są alarmowe
FAST łapie wiele udarów, ale nie wszystkie. Udar może się zacząć także w inny sposób, dlatego warto znać objawy, które powinny zapalić czerwone światło, zwłaszcza jeśli pojawiają się nagle.
- nagłe zaburzenia widzenia (na jedno oko lub na oba), „zasłona”, podwójne widzenie,
- nagła, silna utrata równowagi, zawroty głowy z chwiejnością, trudnością w chodzeniu,
- nagłe drętwienie lub osłabienie jednej strony ciała,
- nagły, bardzo silny ból głowy „najgorszy w życiu”, szczególnie jeśli towarzyszą mu wymioty, sztywność karku, utrata przytomności (to może sugerować udar krwotoczny lub krwawienie podpajęczynówkowe),
- nagłe splątanie, trudność w rozumieniu mowy, dezorientacja.
Co robić, gdy podejrzewasz udar
Najważniejsze: wezwij pomoc i zabezpiecz osobę. Jeśli osoba jest przytomna, uspokój ją, posadź lub połóż w wygodnej pozycji. Jeśli ma nudności albo ryzyko wymiotów, lepiej ułożyć ją na boku (pozycja bezpieczna), aby nie doszło do zachłyśnięcia.
Jeśli osoba jest nieprzytomna i nie oddycha prawidłowo, zaczynasz resuscytację i wzywasz pomoc – tu nie ma czekania.
Czego nie robić przy podejrzeniu udaru
- Nie podawaj jedzenia ani picia „żeby nabrała sił”. Zaburzenia połykania są częste i łatwo o zachłyśnięcie.
- Nie podawaj leków „na własną rękę”, w tym aspiryny, jeśli podejrzewasz udar. Udar może być krwotoczny, a wtedy niektóre leki mogą zaszkodzić.
- Nie każ chodzić, nie „rozruszaj”. Chodzi o bezpieczeństwo i szybki transport medyczny.
- Nie czekaj „aż przejdzie”. Nawet jeśli objawy się wycofują, może to być TIA (przemijający atak niedokrwienny), który też wymaga pilnej oceny lekarskiej.
Zawał serca: objawy, które najczęściej widać i te, które mylą
Zawał serca kojarzy się z filmową sceną: ktoś łapie się za klatkę i upada. W realnym życiu bywa różnie. Czasem objawy są typowe, czasem nie. I właśnie te „nietypowe” są groźne, bo ludzie je bagatelizują.
Najbardziej typowe objawy zawału
- ucisk, gniecenie, ciężar lub ból w klatce piersiowej trwający zwykle dłużej niż kilka minut,
- ból promieniujący do lewego (czasem prawego) ramienia, barku, szyi, żuchwy, pleców lub nadbrzusza,
- duszność, uczucie braku powietrza,
- zimne poty, bladość, nagłe osłabienie,
- nudności, wymioty, niepokój, poczucie „dzieje się coś bardzo złego”.
Objawy nietypowe, które też mogą oznaczać zawał
U części osób (częściej u kobiet, osób starszych i chorych na cukrzycę) zawał może wyglądać jak „dziwna infekcja” albo „problem z żołądkiem”. Nie chodzi o to, by każdą zgagę uznawać za zawał. Chodzi o to, by nie ignorować sygnałów, gdy są silne, nagłe i nietypowe jak na ciebie.
- silna duszność bez wyraźnego bólu w klatce,
- ból w nadbrzuszu, „ścisk” pod mostkiem, niestrawność, które pojawiają się nagle i nie ustępują,
- nagłe skrajne zmęczenie, osłabienie, zawroty głowy,
- omdlenie lub stan bliski omdlenia,
- ból w plecach, żuchwie lub barkach bez oczywistej przyczyny.
Co robić przy podejrzeniu zawału
Jeśli podejrzewasz zawał, dzwoń na 112. Nie jedź sam(a) samochodem „bo będzie szybciej”. W karetce ratownicy mogą podjąć działania już w drodze, a ty nie ryzykujesz, że stracisz przytomność za kierownicą.
Posadź osobę w wygodnej pozycji (często półsiedzącej), rozluźnij ubranie w okolicy szyi, zapewnij spokój. Jeśli osoba ma zalecone leki (np. nitroglicerynę) i jest przytomna, stosuje je zgodnie z zaleceniami lekarza. Nie dokładaj nowych leków „bo tak słyszałem”.
Jeśli osoba traci przytomność i nie oddycha prawidłowo, zaczynasz resuscytację i prosisz kogoś o AED, jeśli jest dostępne (w wielu miejscach publicznych bywa dostępne).
Udar czy zawał: co powiedzieć na 112, żeby pomóc dyspozytorowi
W stresie ludzie mówią chaotycznie: „Proszę szybko, coś się dzieje!”. To zrozumiałe, ale dyspozytor potrzebuje konkretów, żeby wysłać pomoc we właściwym trybie i dać ci instrukcje. Warto mówić krótkimi zdaniami i odpowiadać na pytania bez dygresji.
Najważniejsze informacje do przekazania
- Adres i dokładna lokalizacja: miasto, ulica, numer, piętro, kod do klatki, jak wejść, co jest na szyldzie, jeśli to firma.
- Co się dzieje: „Podejrzenie udaru: opadnięty kącik ust, bełkotliwa mowa, słaba prawa ręka” albo „Podejrzenie zawału: silny ucisk w klatce, duszność, zimne poty”.
- Czas początku objawów: kiedy ostatni raz osoba była „normalna” i kiedy zauważyłeś/zauważyłaś objawy. Jeśli nie wiesz, powiedz to wprost.
- Stan świadomości i oddech: czy osoba jest przytomna, czy odpowiada, czy oddycha normalnie.
- Wiek i istotne choroby: jeśli wiesz, powiedz krótko (np. nadciśnienie, cukrzyca, choroba serca, leki przeciwkrzepliwe).
- Co zrobiłeś/zrobiłaś: np. ułożenie w pozycji bezpiecznej, rozpoczęcie RKO.
Dlaczego „czas początku objawów” jest tak ważny
W udarze niedokrwiennym oraz w zawale serca istnieją metody leczenia, które są najskuteczniejsze w określonych przedziałach czasu od początku objawów. Dlatego lekarze często pytają: „Kiedy to się zaczęło?”. To nie jest ciekawość – to klucz do decyzji terapeutycznych.
Jeśli osoba zasnęła i obudziła się z objawami, czasem przyjmuje się jako „początek” moment, kiedy była ostatnio widziana zdrowa. Dlatego warto umieć powiedzieć: „Widziałem ją o 21:30, mówiła normalnie. O 7:00 rano już bełkotała”. To brzmi drobiazgowo, ale jest bardzo pomocne.
Najczęstsze pułapki w myśleniu, które opóźniają wezwanie pomocy
Opóźnienia często nie biorą się z braku wiedzy, tylko z mechanizmów psychologicznych: „na pewno to nic”, „nie chcę robić zamieszania”, „zaraz przejdzie”. Oto najczęstsze usprawiedliwienia, które warto umieć rozpoznać i przerwać.
- „To pewnie nerwy” – stres może dawać objawy, ale nie wyklucza zawału i udaru.
- „To pewnie kręgosłup” – ból ręki, barku czy pleców może mieć wiele przyczyn, ale przy duszności i ucisku w klatce nie ryzykuj.
- „To tylko zgaga” – jeśli ból jest nietypowy, silny, z zimnymi potami i osłabieniem, to nie jest czas na domowe eksperymenty.
- „Poczekamy do jutra, pójdziemy do lekarza rodzinnego” – w udarze i zawale jutro może być za późno.
Prosta zasada końcowa: wątpliwość to sygnał do działania
Jeśli coś wygląda jak udar lub zawał, a ty masz w głowie wątpliwość „czy wypada dzwonić”, potraktuj to jako wskazówkę: lepiej zadzwonić. System ratownictwa jest od takich sytuacji. Twoja rola to nie „być pewnym”, tylko zareagować.
Źródła
- https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cardiovascular-diseases-(cvds) – WHO: podstawowe informacje o chorobach sercowo-naczyniowych, w tym zawałach i udarach oraz znaczeniu szybkiej interwencji.
- https://www.stroke.org/en/about-stroke/stroke-symptoms – American Stroke Association: objawy udaru i schemat FAST, kiedy wzywać pomoc.
- https://www.nhs.uk/conditions/stroke/symptoms/ – NHS: objawy udaru, jak reagować i dlaczego liczy się czas.
- https://www.nhs.uk/conditions/heart-attack/symptoms/ – NHS: objawy zawału serca (typowe i nietypowe) oraz zalecane postępowanie.
- https://www.heart.org/en/health-topics/heart-attack/warning-signs-of-a-heart-attack – American Heart Association: objawy zawału i zalecenie natychmiastowego wezwania pomocy.
