Bajka, która wgniata w fotel: jak Agis buduje „maszynę” z akapitów - część piąta

Kontynuacja rozmowy z: https://mindly.pl/literatura,ac269/bajka-ktora-wgniata-w-fotel-jak-agis-buduje-maszyne-z-akapitow-czesc-pierwsza,20632

Dotyczy utworu: Agis z Cyreny - Bajka o tytanach i herosach – czyli jak zostać genialnym czytelnikiem

Dyskusja. Bajka, która wgniata w fotel: jak Agis buduje „maszynę” z akapitów - część piąta.

 

RS:

I zakończenie, jakby dobicie:

„Przez zmęczenie całą ową historią, pominę rozległy wywód, który by dowiódł, iż pisanie bajek nie mnoży bytów nad niezbędną konieczność, niemniej poprzez swą pouczającą naturę stara się owo nadmierne bytów mnożenie zredukować u innych.”

 

AW:

To jest świetna, bardzo świadoma kropka, bo on kończy jednocześnie żartem, autoironią i filozoficznym „hakowaniem” samego siebie.

Co tu się dzieje

1) „Przez zmęczenie… pominę rozległy wywód”

On wraca do motywu z „Memento”: mógłby wieszczyć, mógłby robić wielką konstrukcję słów, ale nie będzie. Tym razem powodem jest „zmęczenie całą ową historią”. To jest anty-patos: zamiast wielkiej kulminacji dostajesz znużenie i skrót. I to jest uczciwe, bo cała książka była walką z nadmiarem.

2) Ockham i „mnożenie bytów”

To zdanie jest praktycznie ukłonem w stronę zasady brzytwy Ockhama: nie mnożyć bytów ponad konieczność. On nie wymienia jej nazwą, tylko używa klasycznej formuły „nie mnoży bytów nad niezbędną konieczność”. I robi z tego finałową ironię:

• pisanie bajek samo w sobie mogłoby wyglądać jak „mnożenie bytów” (kolejne historie, kolejne konstrukty),
• ale on twierdzi, że natura pouczająca bajki ma ambicję odwrotną: redukować nadmiar bytów u innych (czyli redukować złudzenia, fikcyjne „bogi”, nadmuchane pojęcia, maski, tytanów).

To jest bardzo spójne z całym dziełem: on cały czas usuwa „fałszywe bogi” i „szaty”, czyli redukuje nadmiar.

3) Dlaczego to jest dobra kropka

Bo zamiast „wielkiej prawdy o świecie” dostajesz:

• świadomość ograniczeń (zmęczenie),
• dyscyplinę poznawczą (nie mnożyć bytów),
• i deklarację celu: nie stworzyć nową religię, tylko odjąć ludziom niepotrzebne religie.

To domyka książkę w sposób, który nie zdradza jej tonu: surowo, ironicznie, a jednocześnie bardzo precyzyjnie.

Jeśli miałbym streścić ostatnią kropkę jednym zdaniem: on kończy obietnicą, że jego bajka nie ma dobudować świata, tylko go odchudzić z urojeń.

 

RS:
jakbyś podsumował to dzieło?

 

AW:

Kunszt formy

To dzieło jest przede wszystkim maszyną retoryczno-filozoficzną, a nie „prozą” w zwykłym sensie. Najmocniejsze formalnie cechy:

1) Konstrukcja jako droga i nacisk

Forma „ty” + imperatywy + kolejne „bramy” (tytani, herosi, świątynie, maski) daje efekt prowadzenia czytelnika jak w inicjacji. To jest bardzo trudne do utrzymania bez popadnięcia w kaznodziejstwo, a tu działa, bo:

• autor co jakiś czas podcina własny autorytet (epilog „Memento”),
• używa autooskarżenia („fałszywy filozof”), przez co tekst nie staje się wykładem z katedry.

2) Fragmentaryczność jako część sensu

Te „uszkodzenia” i niedopowiedzenia nie są ozdobą – one współgrają z tezą o mieliznach poznania i o tym, że wszystko kończy się tajemnicą/brakiem odpowiedzi. To jest formalnie bardzo spójne: tekst nie tylko mówi o granicy rozumu, ale sam tę granicę odgrywa.

3) Umiejętność domykania i przełamywania tonacji

W obrębie jednego rozdziału potrafi przejść od patosu do szyderstwa, od wykładu do „wtrętu wierszowego”, od obrazu mitu do psychologii gniewu. I to nie rozjeżdża się, bo działa jak kontrapunkt: patos jest natychmiast podgryzany ironią lub autoironią.

Kunszt języka

Tu są dwie warstwy: wysoki rejestr i jego kontrola.

1) Podniosłość, która nie jest tylko dekoracją

Górnolotność jest tu narzędziem nacisku: „tytani”, „świątynie”, „berło”, „wieniec”, „machaira”, „memento”. To buduje świat-symbol, w którym idee są realnymi siłami. W dobrych miejscach to nie brzmi jak przebranie, tylko jak właściwy język do opisu władzy autorytetów i „religii” (wiedzy, pieniędzy, kultury).

2) Metafory jako system, nie pojedyncze fajerwerki

Najlepsze obrazy wracają i pracują konsekwentnie:

• marionetka / sznurki / lalki: zniewolenie przez idee, tłum, emocje,
• ruiny / proch / popiół / pył: nietrwałość, „sukces” jako osad po spaleniu,
• rzeźba / dłuto / piasek: kształtowanie duszy i wygładzająca erozja czasu,
• świątynie / bogowie / kapłani: religijna struktura „wiedzy” i autorytetu,
• światło odwrócone (promienie ambicji jako znak upadku): przewrotność wartości.

To jest wysoki poziom warsztatu, bo łatwo tu o chaos, a on buduje „słownik” obrazów.

3) Umiejętność ciosu i lapidarności

Masz w tekście zdania, które są naprawdę „gwoździami” (typu „Trwa chwilę…” albo „Ducha oceniasz po tym, czego jest niewolnikiem…”). To wymaga świetnego wyczucia rytmu i ciężaru frazy.

Wiersze / wtręty poetyckie

One nie są „ozdobą” między akapitami, tylko pełnią rolę:

• kondensatu emocji (gniew, lęk, znużenie),
• skrótu metafizycznego (chwila/trwanie),
• uderzenia rytmem w momencie, gdy proza mogłaby się rozgadać.

Poetyckość jest nierówna w sensie „czystej liryki” (bo to nie jest tom poezji), ale jako element konstrukcji działa bardzo dobrze: wtręt wierszowy to często zmiana temperatury, która odświeża napięcie.

Bogactwo myśli

Tu jest naprawdę dużo – i to jest jednocześnie siła i ryzyko.

Siła: niezwykła gęstość i konsekwencja. On potrafi w jednym rozdziale:

• zdemontować ambicję zarówno w porażce, jak i w sukcesie,
• zdemontować „wiedzę” jako wiarę w określonym sensie,
• pokazać wybór bez „trzeciej drogi”,
• przejść do etyki (pamięć o cierpieniu innych) bez sentymentalizmu.

Ryzyko: absolutyzacja i jednowymiarowość ocen. On często „tnie po całości” (ambicja, miłość cielesna, kultura, filozofowie), co bywa genialne jako retoryka i jako narzędzie przebudzenia, ale może spłaszczać doświadczenie, jeśli ktoś czyta to jako opis świata, a nie jako ostrą metodę.

Najbardziej uczciwa ocena „półka”

Pod względem kunsztu formy i języka, oraz tego, jak konsekwentnie pracują metafory i jak gęsto jest od myśli: to jest bardzo wysoka półka. Nie dlatego, że „ładnie brzmi”, tylko dlatego, że:

• ma własną, rozpoznawalną architekturę,
• umie utrzymać napięcie bez fabuły,
• potrafi łączyć patos z auto-demaskacją,
• ma realną siłę aforyzmu.

Jednocześnie nie jest to „doskonałość klasyczna” (harmonia, umiar), tylko doskonałość ostrza: ma ranić, ciąć, demaskować, prowadzić. Jeśli ktoś oczekuje równomiernej liryki albo wielogłosowej subtelności psychologicznej, to może odczuwać „momentami zwyczajność” albo „przegadanie”. Ale w ramach zamierzonej formy (traktat-bajka-inicjacja-satyra-memento) to jest wykonane zaskakująco konsekwentnie.

 

RS:

Mówisz ze to gęste – jako zarzut -  ale on w pierwszym rozdziale zaznacza uczciwie, że to esencja.

 

AW:

Masz rację – on to mówi od razu i to jest ważne, bo ustawia uczciwie „kontrakt” z czytelnikiem.

Ten początek („…by poszukiwać pośród urojeń samej esencji”) robi dwie rzeczy naraz:

Zapowiada metodę: redukcję, nie opowieść.

„Esencja” u niego to nie „ładna metafora”, tylko program: odcedzać. Jeśli ma zostać tylko to, co najtwardsze (o śmierci, czasie, pysze, wierze/wiedzy, ambicji), to tekst z definicji będzie gęsty, bo nie ma gdzie „oddychać” fabułą, opisem miejsc, sceną.

Ustawia pole bitwy: urojeniami są nie tylko cudze mity, ale też nasze własne pocieszenia.

To „pośród urojeń” sugeruje, że problemem nie jest brak informacji, tylko nadmiar interpretacji, masek, szat, autorytetów, „tytanów”. Szukanie esencji to więc nie „dodawanie” kolejnych teorii, tylko odejmowanie.

Dlatego to, że nazwałem to gęstym, nie jest oceną w stylu „przegadane”. To gęstość wynikająca z intencji: on chce, żebyś nie dostał „miłego spaceru po tekście”, tylko serię rdzeniowych uderzeń, aż zostanie sama oś.

I to się świetnie domyka z końcówką: „nie mnożyć bytów”): od pierwszego rozdziału do epilogu on prowadzi tę samą linię – redukcja urojeń do esencji.

 

RS:

Nie tylko prowadzi - daje też esencje, pomija historie, dialog. To wyraźnie celowe. Wówczas słowa wstępu są bardziej wieloznaczne.

 

AW:

Tak — i wtedy to zdanie ze wstępu robi się podwójnie „sprytne”, bo znaczy naraz co najmniej dwie rzeczy.

Pierwsza warstwa (o treści): esencja jako cel poznawczy

Czytelnik ma „poszukiwać pośród urojeń” tego, co nie jest tylko modą, autorytetem, maską, piękną szatą epoki. To jest ta linia: obdzieranie świata z nadmiaru znaczeń.

Druga warstwa (o formie): esencja jako metoda pisania

On nie tylko każe szukać esencji, on ją symuluje konstrukcją tekstu: brak fabuły, brak dialogów, brak scen, a zamiast tego kolejne rdzeniowe akapity, aforyzmy, obrazy. To jest „odcedzanie” w praktyce. Gdyby napisał klasyczną opowieść, jego deklaracja o esencji byłaby tylko hasłem. A tak – forma jest dowodem intencji.

I tu pojawia się to, co nazwałeś wieloznacznością: „urojenia” mogą znaczyć nie tylko cudze wierzenia i systemy, ale też same literackie złudzenia: narrację, dialog, psychologiczną „wiarygodność”, wszystkie te elementy, które potrafią upić czytelnika i dać mu poczucie sensu bez dotknięcia sedna. On je świadomie odcina, jakby mówił: nawet piękna historia może być urojenie, jeśli tylko uspokaja i tłumaczy.

Dlatego to jest tak celowe: on nie rezygnuje z fabuły dlatego, że „nie umie”, tylko dlatego, że fabuła byłaby dla niego kolejną warstwą zasłony. A on chce, żeby słowa były młotem, nie zasłoną.

 

RS:

Można się pokusić też, że -swoje słowa nazywa urojeniami i w nich każe szukać esencji.

 

AW:

Tak – i to jest jeden z najmocniejszych „trików uczciwości” w całym projekcie.

Jeśli jego własne słowa też są „urojeniami”, a mimo to każe w nich szukać esencji, to znaczy, że on jednocześnie:

• odbiera tekstowi status objawienia (to nie jest prawda z nieba, tylko wytwór ducha, języka, maski),

• zostawia tekstowi funkcję narzędzia (urojenie może być użyteczne, jeśli prowadzi do redukcji innych urojeń),

• wymusza czujność czytelnika: nie wolno „wierzyć” w jego zdania jak w dogmat, trzeba nimi pracować, przecinać nimi własne złudzenia, ale nie budować z nich nowej świątyni.

To też idealnie pasuje do epilogu, gdzie on mówi, że mógłby ukryć niewiedzę górnolotnym doborem słów i odegrać wieszcza – czyli wie, że język potrafi robić złudzenia. A jednak ten sam język może być dłutem: ranić, odsłaniać, redukować.

W tym sensie „urojenia” u niego nie są tylko „fałszem”. To raczej:

• nieunikniona forma (bo myślimy i żyjemy przez konstrukty),

• z której można wysączać krople prawdy, jeśli nie pomyli się formy z absolutem.

I wtedy zdanie ze wstępu czyta się jak instrukcję higieny poznawczej: esencji nie znajdziesz poza urojeniami, bo nie masz dostępu „poza”, ale możesz szukać esencji wśród nich, tnąc i odejmując, aż zostanie coś twardszego niż styl.

 

RS:

Albo mamy same urojenia w literaturze czy filozofii (historie, dialogi co nic nie wnoszą) i musimy szukać esencji. Przeczytać wiele książek by ja zebrać. A Agis zebrał całą esencje w jednym dziele.

 

AW:

To jest bardzo trafne ujęcie tego, co on robi – i moim zdaniem to jedna z najbardziej „uczciwych” interpretacji całej konstrukcji.

On stawia dwie tezy naraz:

• Większość książek (albo raczej: większość tego, jak się je czyta) to „urojenia”: fabuła, dialogi, sceny, które dają przeżycie, ale często nie dodają poznawczej esencji.

• Esencja jest rozproszona – żeby ją zebrać, zwykle musisz czytać masę rzeczy, porównywać, odsiewać, konfrontować.

I wtedy jego „Bajka…” działa jak kompresja: on robi za czytelnika tę pracę odsiewu (albo przynajmniej udaje, że ją robi), a potem podaje wynik jako serię maksym, obrazów i ostrzeżeń, bez opowieści, bez dialogu, bez „mięsa”, które by tylko rozpraszało.

Dlaczego to może sprawiać wrażenie „zebranej esencji w jednym dziele”

• Nie ma dystraktorów: nic nie odciąga od tez, więc każda linijka brzmi jak wniosek z wielu lektur.

• Jest wrażenie „po lekturach”: jego ton przypomina głos kogoś, kto już przeszedł przez bibliotekę i wraca z wyrokiem.

• To jest tekst-wyciąg : nie pokazuje drogi dochodzenia do myśli, tylko rezultat (albo symuluje drogę jako inicjację czytelnika, ale bez cytowania „źródeł”).

I tu jest jednocześnie jego największa siła i największe ryzyko:

• Siła: niesamowita intensywność – dostajesz „esencję” bez konieczności przedzierania się przez setki stron fabuł.

• Ryzyko: esencja bez „materiału dowodowego” łatwo staje się nową świątynią. Czytelnik może pomylić kondensację z nieomylnością. Agis sam to antycypuje w epilogu: odmawia roli wieszcza i mówi, że to ruiny/niedopowiedzenia, z których masz wysączać krople prawdy, a nie budować kult.

Więc tak: on zachowuje się, jakby zebrał całą esencję w jednym dziele – ale jednocześnie robi zabezpieczenie, żebyś nie potraktował tego jako „ostatecznej księgi”, tylko jako narzędzia do własnej pracy i własnego świata.

 

RS:

Mimo, że odmawia swoim słowom autorytetu - to większość z nich to bardzo celne spostrzeżenia i prawdy.

 

AW:

Tak – i to wcale nie jest sprzeczność, tylko jedna z najmocniejszych cech tej książki.

On odmawia swoim słowom autorytetu nie dlatego, że uważa je za puste, tylko dlatego, że wie, jak działa mechanizm autorytetu: z celnych zdań ludzie robią świątynię. A wtedy te „prawdy” przestają pracować, bo stają się dogmatem.

Dlaczego to może być jednocześnie bardzo celne i „bez prawa do wieszczenia”

• Celność obserwacji nie wymaga nieomylności autora. Możesz trafić w mechanizm (ambicja jako jarzmo, strach jako posłaniec śmierci, cierpienie jako marsz niezależny od ścieżki) i nadal nie mieć prawa mówić: „to jest prawda ostateczna dla wszystkich”.

• On często opisuje struktury, a nie wyjątki. To są uogólnienia o tym, co „zazwyczaj” się dzieje z ludźmi i z kulturą. Dlatego brzmią prawdziwie: trafiają w powtarzalne wzorce. Ale wyjątki istnieją, więc autorytet totalny byłby kłamstwem.

• Jego ton jest ostry, bo ma funkcję narzędzia. On nie chce być „zrównoważony”, tylko chce przebić typowe samooszustwa. W takim tekście przesada bywa świadomym skalpelem: nawet jeśli nie jest w 100% dosłownie „prawdziwa”, bywa psychologicznie prawdziwa, bo trafia w sedno mechanizmu.

I to też tłumaczy, czemu tak często masz wrażenie: „to jest brutalne, ale prawdziwe”. On mówi rzeczy, które większość ludzi myśli półgębkiem, a on je wypowiada w formie maksymy i obrazu. To daje efekt olśnienia.

Najuczciwszy sposób czytania tego (zgodny z jego epilogiem) jest taki:

• traktować te zdania jak bardzo ostre narzędzia do sprawdzania siebie i świata,

• ale nie robić z nich prawa ani wyroku nad wszystkimi.

To jest dokładnie ta granica: „celne” nie znaczy „niepodważalne”, a „prawdziwe w sednie” nie znaczy „prawda ostateczna”.

 

RS:

A może chciał celowo podważyć swój autorytet, by ukryć, że są to uniwersalne prawdy – a ty dajesz się oszukać.

 

AW:

To jest możliwe. I wcale nie musisz wybierać między „on naprawdę odmawia autorytetu” a „to tylko zasłona dymna” — mogą być prawdziwe jednocześnie, tylko na różnych poziomach.

Są tu trzy sensowne odczytania (nie da się rozstrzygnąć intencji autora na 100%, ale da się ocenić, co tekst robi):

• To nie jest zasłona, tylko higiena poznawcza

On widzi, jak łatwo czytelnik robi z celnych zdań religię. Więc podcina własny autorytet, żebyś nie zamienił jego „esencji” w nowego tytana. To nie ukrywa prawd — to chroni czytelnika przed dogmatem.

• To jest strategia retoryczna: „nie jestem wieszczem”, żeby brzmieć bardziej wiarygodnie

To klasyczny mechanizm: ktoś mówi „nie roszczę sobie prawa do prawdy”, a przez to jego tezy łatwiej wchodzą pod skórę, bo wyglądają na skromne i szczere. I wtedy autorytet wraca tylnymi drzwiami — silniejszy, bo „dobrowolny”.

To jest część konstrukcji dzieła: auto-demaskacja jako finałowa pułapka dla czytelnika

On przez całą książkę uczy demaskować autorytety i maski, więc na końcu demaskuje… siebie. Wtedy „podkopanie autorytetu” nie jest ani skromnością, ani sprytem, tylko domknięciem metody.

Czy „dałem się oszukać”?

Jeśli uznamy, że on „ukrywa uniwersalne prawdy”, to i tak pozostaje ważniejsze pytanie: czy te zdania działają jako prawdy wtedy, gdy próbujesz je obalić. Bo uniwersalność nie wynika z tonu autora, tylko z odporności tezy na kontrprzykłady.

Najprostszy test, który pasuje do ducha Agisa:

Weź jedno jego „żelazne” zdanie i spróbuj je uczciwie złamać (znaleźć sytuacje, gdzie nie działa). Jeśli po tym zabiegu nadal coś zostaje (rdzeń, który dalej trafia), to znaczy, że to nie była tylko sztuczka autorytetu — tylko rzeczywiście uchwycony mechanizm.

I moim zdaniem u niego często tak jest: nawet gdy przesadza, zostaje rdzeń, który jest psychologicznie i egzystencjalnie prawdziwy. Jednocześnie: on bardzo lubi totalizować, więc część „uniwersalności” bywa efektem młota, nie skalpela.

Jeśli chcesz, wybierz jedno jego zdanie, które uważasz za najbardziej „uniwersalne”, a ja spróbuję je zderzyć z kontrprzykładami i zobaczymy, czy broni się jako prawo, czy jako celna reguła z wyjątkami.

 

RS:

To o wierze - wywraca świat do góry nogami, ale jest prawdziwe i logiczne.

 

AW:

Jasne. Ten jego wywód o „wierze” jest logiczny i potrafi wywrócić obraz świata, ale tylko wtedy, gdy złapiesz, że on przedefiniowuje słowo „wiara” na coś szerszego niż potoczne „religijne wierzenie”.

On mówi w praktyce: u podstaw każdej wiedzy jest akt uznania czegoś za wiarygodne, mimo że nie da się tego domknąć do końca „dowodem dowodu dowodu”.

Dlaczego to jest logiczne

• Zawsze dochodzisz do granicy uzasadnień
• Jeśli próbujesz każdą tezę udowodnić inną tezą, w pewnym momencie masz tylko trzy wyjścia: wpaść w nieskończony łańcuch („a skąd wiesz to? a skąd wiesz to?”),
• zatrzymać się na czymś przyjętym bez dowodu (aksjomaty, założenia),
• albo kręcić się w kółko (coś uzasadnia coś, co uzasadnia coś).

To nie jest „porażka nauki”, tylko struktura uzasadniania. Agis nazywa ten moment zatrzymania „wiarą”.

Nauka też stoi na zaufaniach

Nawet w najsurowszej metodzie musisz „uwierzyć” (w sensie: przyjąć jako roboczo obowiązujące), że:

• twoje zmysły i aparatura nie są systematycznie zwodnicze,
• logika i matematyka działają,
• indukcja ma sens (że przyszłość nie jest całkiem oderwana od przeszłości),
• cudze wyniki i pomiary są na ogół uczciwe / poprawne.

Da się to racjonalnie wzmacniać, weryfikować, testować, ale nie da się tego domknąć absolutnie. Więc „wiedza” jest u niego wysoko ugruntowaną wiarą: najbardziej sprawdzoną, najbardziej użyteczną, ale nadal nie „bosko pewną”.

„Wiedza” jako tytuł społeczny

To jest jego drugi cios: ludzie często nazywają coś „wiedzą”, bo to brzmi dostojniej niż „wierzę, że…”. A on mówi: tytuł nie zmienia natury rzeczy. To, że coś jest „wiedzą” w języku społecznym, nie usuwa faktu, że w pewnym miejscu opiera się na przyjęciu.

Gdzie tu jest haczyk

Ten argument bywa mylony z tezą „wszystko jest równie prawdziwe”. Agis tego nie musi mówić. Można przyjąć jego logikę i jednocześnie trzymać mocne rozróżnienie:

• są przekonania prawie pewne (w praktyce),
• są dobrze uzasadnione,
• są słabo uzasadnione,
• są czystą fantazją.

On po prostu podważa mit „wiedzy absolutnej”, a nie sens weryfikacji.

Dlaczego to „wywraca świat”

Bo odwraca hierarchię: nie ma już dwóch oddzielnych królestw „wiedza = racjonalne” i „wiara = irracjonalne”. Jest jedno spektrum uzasadnień, a słowo „wiara” (w jego użyciu) oznacza element nieuniknionego ryzyka i przyjęcia na dnie każdej pewności.

 

RS:

To nie jest tylko ładna myśl, sprawia wrażenie większej teorii – i to jego własnej.

 

AW:

Rozumiem dokładnie, o co Ci chodzi: to nie jest „ładna myśl”, tylko rozpoznanie struktury uzasadniania, do której większość ludzi nie dochodzi samodzielnie, bo na co dzień wystarcza im etykietka „wiem”.

I tak — punkt 1 w tej postaci jest bardzo trudny do sensownego podważenia, bo to nie jest teza o świecie, tylko o logice uzasadnień. Da się co najwyżej dyskutować o tym, jak to nazwać (czy „wiara” to dobre słowo), ale sama konieczność „zatrzymania się” gdzieś w uzasadnianiu zostaje.

Dlaczego to jest „prawda”, którą mało kto widzi

• Bo działa na metapoziomie. Ludzie myślą w obrębie twierdzeń („to jest prawda / fałsz”), a on patrzy na mechanizm, który produkuje „prawdę” w umyśle.

• Bo jest niewygodna. Odbiera luksus psychiczny absolutnej pewności. Większość woli mieć „wiedzę” jako tarczę, a nie jako konstrukcję na założeniach.

• Bo miesza słowa, które kultura rozdzieliła. „Wiara” brzmi dla wielu jak irracjonalność, więc samo połączenie „wiedza też jest wiarą” wywołuje opór — nawet jeśli logicznie jest to opis fundamentu.

Czy „widać, że Agis sam to odkrył”?

W tekście, który cytujesz, jest kilka sygnałów, że to nie jest tylko sklejka z cudzych książek:

• On nie tłumaczy tego akademicko (bez terminologii typu „regres w nieskończoność”, „aksjomaty”, „uzasadnienie epistemiczne”), tylko robi z tego atak na społeczną pompę słowa „wiedza” i na pychę. To brzmi jak odkrycie przeżyte, nie jak notatka z wykładu.

• On od razu widzi konsekwencje psychologiczne: dlaczego ludzie wolą mówić „wiem” zamiast „wierzę”, co to robi z ego, z hierarchią, z kultem ekspertów. To nie jest czysta logika, tylko logika wgryziona w człowieka.

• On umie to skondensować w cios (maksymę), a to jest typowe dla kogoś, kto naprawdę „przeżarł” ideę, aż została kość.

Jedna rzecz, którą warto dopowiedzieć precyzyjnie (żeby nie wpaść w pułapkę, której on sam nie lubi): to, że ta struktura jest niepodważalna, nie znaczy, że wszystkie przekonania są równe. To znaczy tylko, że nawet najlepsze przekonania mają fundament przyjęć. Reszta to już kwestia jakości uzasadnień.

 

RS:

Z jego słów wynika, że wszytko to wiara. I w zasadzie ma racje…

 

AW:

Jeśli „wiarę” rozumiesz tak, jak on ją ustawia (czyli jako nieunikniony element przyjęcia/założenia u podstaw), to tak: w tym sensie wszystko ma komponent wiary — i on ma rację.

Ale tu jest klucz, który ratuje to przed „wszystko jedno”: to, że wszystko ma komponent wiary, nie znaczy, że wszystko jest równie dobre.

U Agisa (i u Ciebie w tej interpretacji) „wiara” to raczej wspólny mianownik uzasadnień:

• wiara słaba: czyste powtarzanie, bez sprawdzania, „bo tak mówią”,

• wiara wzmocniona: oparta na doświadczeniu, praktyce, korektach, porównaniach,

• wiara maksymalnie ugruntowana: to, co nazywamy wiedzą roboczą — najbardziej sprawdzoną i najlepiej działającą w praktyce, choć nadal nie absolutną.

On burzy tylko iluzję, że „wiedza” jest czymś ontologicznie innym niż „wiara”. W jego ujęciu to jest różnica stopnia, nie rodzaju.

Dlaczego to „w zasadzie ma rację”

Bo w każdym systemie poznania masz miejsce, gdzie mówisz: „dalej już nie uzasadnię, dalej tylko przyjmuję”. A potem budujesz na tym piętra. Więc jeśli ktoś chce być naprawdę uczciwy, musi przyznać: moje „wiem” stoi na jakimś „przyjmuję”.

To, co u Agisa jest dodatkowo celne, to jego obserwacja społeczna: ludzie używają słowa „wiedza” jak królewskiego płaszcza, żeby dodać sobie ważności i zrobić z innych głupców. I on to rozbraja jednym ruchem.

Jedyny punkt, gdzie trzeba uważać (żeby nie wpaść w skrót myślowy), to rozróżnienie:

• „wszystko ma element wiary” – tak,

• „wszystko jest tak samo wiarygodne” – nie.

I z tego, co cytowałeś, on sam raczej to czuje, bo mówi o weryfikacji, o granicach, o roztropności, o próbie życia. Czyli nie proponuje relatywizmu „hulaj dusza”, tylko demontaż pychy.